Công viên buổi sáng: nhịp tập luyện quen thuộc của người Trung Quốc

Công viên buổi sáng: nửa kia của đời sống đô thị Trung Quốc

Năm giờ rưỡi sáng ở Bắc Kinh, trời còn chưa sáng hẳn, nhưng trong công viên đã có người. Một nhóm đứng thành vòng đá cầu, một nhóm khác quay mặt vào tường tập thái cực quyền, vài người mang lồng chim treo lên cành rồi ngồi nói chuyện. Đây là khung giờ mà người Trung Quốc gọi là “thần luyện” — tập luyện lúc tinh mơ, một thói quen lâu đời tới mức nó được coi là chuyện đương nhiên.

Từ “nhất nhật chi kế tại ư thần”

Câu cổ mà người Trung Quốc hay dẫn ra khi nói về việc dậy sớm là “một ngày tính từ buổi sáng”. Nông dân ra đồng khi trời còn mờ, người học trò dậy sớm đọc sách, người luyện võ nghe tiếng gà mà dậy múa. Buổi sáng vì thế mang trong văn hoá Trung Hoa một ý nghĩa vượt khỏi chuyện sức khoẻ: nó là bằng chứng của sự tự chủ.

Ngày nay, thói quen ấy được tổ chức lại trong không gian công cộng. Các công viên lớn mở cửa rất sớm, nhiều nơi bán vé năm cho người dân địa phương, và người già thường được miễn hoặc giảm vé. Báo Quang Minh Nhật báo từng đưa con số của Công viên Thiên Đàn: bình quân mỗi ngày công viên này đón khoảng hai vạn khách tham quan, nhưng vào mùa cao điểm của tập luyện buổi sáng, số người tới tập mỗi sáng lên tới ba tới bốn vạn. Tức là trong vài giờ đầu ngày, công viên đông hơn cả lúc đón khách du lịch.

Những môn tập ta sẽ gặp

Không phải mọi công viên đều giống nhau, nhưng có một danh sách những môn tập gần như ở đâu cũng có:

• Thái cực quyền — tập theo nhóm, có người đứng trước làm mẫu. Người tập mặc đồ lụa rộng, màu sắc nổi bật, thường kèm quạt hoặc kiếm gỗ.
• Đá cầu — nhóm ba tới bảy người đứng thành vòng, dùng chân, đầu gối, ngực để giữ một quả cầu có lông vũ khỏi rơi xuống đất. Mỗi lần cầu sắp chạm đất, người gần nhất bước vào đỡ rồi lùi ra. Đây là trò chơi đông người nhất ở các công viên miền Bắc.
• Thổ không trúc — trò quay một con quay hai đầu bằng gỗ, dùng hai gậy và dây để điều khiển, kéo lên, ném lên không rồi đón lại. Theo lời kể của những người truyền nghề ở Bắc Kinh, trò này có tuổi đời khoảng sáu trăm năm, dễ học nhưng khó thành thạo.
• Thả diều — ở các quảng trường công viên, thường từ sau chín giờ khi gió lên.
• Thư pháp dưới đất — dùng bút lông dài chấm nước, viết chữ Hán lớn trên nền gạch. Nước khô thì chữ biến mất, và người viết bắt đầu lại. Ở Việt Nam cũng có hình thức tương tự với chữ quốc ngữ ở một số thành phố.
• Hát kinh kịch và hát đồng ca — nhóm người già mang theo nhạc cụ đơn giản, hát những trích đoạn quen thuộc, có khi đông tới vài chục người.
• Dạo chim — xách lồng chim ra công viên, treo lên cành, rồi ngồi uống trà và nói chuyện. Với người ngoài, đây là đi dạo; với người trong cuộc, đây là một câu lạc bộ không có tên.

Bên cạnh những môn tập tay không ấy, gần như công viên nào ở Trung Quốc cũng có một khu dụng cụ thể dục ngoài trời: xà đơn, xà kép, ghế tập eo, máy đi bộ. Những bộ dụng cụ này được lắp đặt đại trà bằng nguồn vốn từ quỹ thể thao công ích, và cho tới nay vẫn là hình ảnh quen thuộc nhất của thể thao đường phố Trung Quốc.

Nhảy quảng trường: môn tập gây tranh cãi nhất

Môn tập khiến công viên Trung Quốc nổi tiếng khắp thế giới lại là môn ra đời muộn nhất. “Nhảy quảng trường” là hình thức nhảy theo nhạc phổ thông, tập thể, ngoài trời, do người dân tự tổ chức, không cần người dạy chuyên nghiệp. Người tham gia phần lớn là phụ nữ từ 45 tới 65 tuổi — theo một nghiên cứu lấy Vũ Hán làm mẫu, nhóm trên 65 tuổi lại không nhiều.

Về nguồn gốc, giới nghiên cứu chưa thống nhất. Có ý kiến truy ngược về các hình thức múa tế lễ thời cổ, một số khác lại cho rằng tiền thân gần nhất là những điệu múa tập thể có tổ chức thời kỳ chiến tranh và thập niên 1960–1970. Điều ít tranh cãi hơn là điều kiện để nó bùng nổ: từ cuối thập niên 1980 và trong thập niên 1990, máy cassette hai băng và nhạc phổ thông Hồng Kông, Đài Loan tràn vào, khiến âm nhạc trở thành thứ ai cũng mang ra ngoài đường được. Sau đó, phong trào xây dựng thành phố văn minh và chiến dịch thể dục toàn dân gắn với Thế vận hội Bắc Kinh 2008 tạo thêm đất để nó lan rộng. Nói cách khác, nguồn gốc chính xác của nhảy quảng trường vẫn là câu hỏi mở, nhưng bối cảnh làm nó phổ biến thì khá rõ.

Cái giá của sự phổ biến là tiếng ồn. Một nhóm nhảy cần loa công suất lớn để hàng chục người cùng nghe, mà sân chung cư và công viên thường nằm sát nhà ở. Xung đột nổ ra ở nhiều thành phố: người dân ném nước, ném trứng, thậm chí dùng thiết bị gây nhiễu để phá loa; các nhóm nhảy thì thi nhau nâng công suất loa để lấn át nhau. Số liệu của Sở Cảnh quan và Vệ sinh đô thị Thượng Hải từng cho biết vào giờ cao điểm tập luyện buổi sáng, thành phố có hơn một triệu rưỡi người cùng tập trong các công viên, và tình trạng dùng loa lớn gần như có ở mọi nơi. Từ đó, một số nhóm chuyển sang dùng tai nghe không dây, mỗi người một chiếc, nhìn từ xa như một điệu nhảy im lặng. Các thành phố cũng ban hành quy định về khung giờ và độ ồn cho phép, nhưng mức độ thực thi khác nhau tuỳ nơi.

Người trẻ trở lại công viên: “hiệu ứng hai mươi phút”

Điều mới mẻ của văn hoá công viên Trung Quốc trong vài năm gần đây không đến từ người già, mà từ người trẻ. Mùa xuân năm 2024, một cách thư giãn mang tên “hiệu ứng hai mươi phút ở công viên” lan khắp các mạng xã hội: chỉ cần dành hai mươi phút ở nơi có cây xanh, không cần tập thể dục, cũng đủ để tinh thần tốt hơn. Cách nói này bắt nguồn từ một nghiên cứu đăng trên một tạp chí quốc tế về sức khoẻ môi trường, và nó trùng với một thực tế rất đơn giản: phần lớn nhân viên văn phòng Trung Quốc không có nơi nào khác để đi trong giờ nghỉ.

Hạ tầng cũng đã thay đổi để đón nhóm người mới này. Theo số liệu được truyền thông nhà nước dẫn lại, tới năm 2024 cả nước có hơn hai vạn tám nghìn công viên. Riêng Bắc Kinh có hơn một nghìn không trăm sáu mươi lăm công viên, tỷ lệ che phủ rừng 44,9% và diện tích cây xanh công viên bình quân đầu người 16,9 mét vuông. Nhiều thành phố phá bỏ tường công viên để mở cửa hai mươi bốn giờ, cho phép cắm trại trên bãi cỏ, và biến những khoảng đất trống nhỏ ở góc phố thành “công viên túi áo” — nhỏ tới mức chỉ đủ vài ghế và một vòng đi bộ, nhưng nằm trong bán kính đi bộ từ nhà.

Điều công viên buổi sáng nói về xã hội Trung Quốc

Có một chi tiết dễ bị coi là chuyện nhỏ nhưng nói lên nhiều điều: nếu tới công viên vào buổi sáng, ta sẽ gặp rất ít người trung niên đang đi làm. Công viên buổi sáng là lãnh thổ của người đã nghỉ hưu và của những người chưa tới tuổi đi học. Với nhiều người trong số họ, nhóm tập buổi sáng là cấu trúc xã hội quan trọng nhất trong ngày: có người biết tên mình, có người chờ mình tới, có việc phải làm lúc sáu giờ sáng.

Cũng vì thế, công viên ở Trung Quốc không chỉ là nơi tập thể dục. Nó là phòng khách chung của thành phố, nơi trẻ em học đi xe đạp, người già khoe cháu, người mới nghỉ hưu tập làm quen với lịch rỗng, và những người trẻ mệt mỏi tìm hai mươi phút yên tĩnh. Bên ngoài cổng công viên là đường vành đai và tàu điện ngầm; bên trong là một nhịp sống khác, chậm hơn, và có lẽ cũng cũ hơn nhiều.

Kết lại

Văn hoá công viên buổi sáng của Trung Quốc không phải là một phong tục cổ được bảo tồn nguyên vẹn, mà là thứ được tạo ra và tái tạo liên tục: bởi chính sách miễn vé và dụng cụ thể dục công cộng, bởi máy cassette rồi tới loa bluetooth, bởi nhạc phổ thông và bởi các quy định về tiếng ồn. Nó vừa là chuyện sức khoẻ, vừa là chuyện cô đơn, vừa là chuyện tranh chấp không gian. Và nó vẫn đang thay đổi — lần này là do những người trẻ, những người tới công viên không phải để tập, mà chỉ để ngồi hai mươi phút.

Nguồn: Quang Minh Nhật báo — Thần luyện: hoạt động thể dục thể thao quần chúng mang đặc sắc Trung Quốc · Wikipedia tiếng Trung — Nhảy quảng trường · Tân Hoa Xã — Vì sao “hiệu ứng hai mươi phút ở công viên” xảy ra · Trung Tân Xã — Lấy lịch sử làm gốc để truyền thừa ký ức di sản phi vật thể · Nhân Dân Võng — “Hiệu ứng hai mươi phút ở công viên” chữa lành thế hệ Z