Cờ vây: bàn cờ 361 giao điểm và cách người Trung Quốc nghĩ về trí tuệ

Cờ vây: trò chơi bàn cờ mà người Trung Quốc chơi suốt hơn hai nghìn năm

Trong bốn môn nghệ thuật mà người Trung Quốc xếp vào một nhóm gọi là “tứ nghệ” — đàn, cờ, thư pháp, hội hoạ — chỉ có một môn là trò chơi. Đó là cờ vây, tiếng Trung gọi là vi kỳ, nghĩa đen là “cờ vây”. Thắng thua ở môn này không quyết định bằng việc ăn quân, mà bằng việc vây được bao nhiêu đất.

Nếu chỉ nhìn vào luật, cờ vây đơn giản tới mức khó tin: đặt quân lên giao điểm, hết khí thì bị bắt, cuối ván ai nhiều đất hơn thì thắng. Nhưng chính vì đơn giản nên nó sâu. Dưới đây là luật chơi, chỗ đứng của cờ vây trong văn hoá Trung Hoa, và lần đầu tiên trong lịch sử máy móc đánh bại được con người ở môn này.

Một trò chơi có trước cả Khổng Tử

Trong sách Luận ngữ, Khổng Tử (551–479 trước Công nguyên) than phiền về kẻ ăn no rồi để đầu óc không đâu vào đâu, và ông nhắc tới hai trò chơi: bác và dịch. “Dịch” chính là cờ vây. Nghĩa là vào thời Khổng Tử, cờ vây đã phổ biến đủ để ông lấy nó ra làm ví dụ.

Điều đó không có nghĩa cờ vây mới xuất hiện khi ấy. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tiền thân của nó có thể đã có từ trước, gắn với việc dùng quân và ô đất để mô phỏng chuyện chiếm đất, hoặc gắn với thuật bói toán. Cần nói thẳng: nguồn gốc chính xác và niên đại ra đời của cờ vây vẫn chưa được thống nhất. Có thuyết gán nó cho thời Nghiêu Thuấn, nhưng đó là truyền thuyết dân gian, không phải sử liệu. Điều chắc chắn là tới thời Xuân Thu – Chiến Quốc, cờ vây đã là thú tiêu khiển quen thuộc của tầng lớp trên.

Đến đời Bắc Tống, có một cuốn sách lý luận về cờ vây được coi là kinh điển: Kỳ kinh thập tam thiên, nghĩa là “mười ba thiên về đạo cờ”, thường được ghi cho Trương Nghĩ. Đây là văn bản bàn về chiến lược, tâm lý và phép xử thế trong cờ vây, và nó ảnh hưởng tới cách người đời sau nói về môn này: cờ vây không chỉ là trò chơi, mà là một cách học làm người.

Một bàn cờ, những con số cụ thể

• Bàn cờ chuẩn có 19 đường ngang và 19 đường dọc, tạo thành 361 giao điểm. Quân được đặt lên giao điểm, không đặt vào ô.
• Người mới học thường dùng bàn 9×9 với 81 giao điểm, hoặc bàn 13×13 với 169 giao điểm, để một ván kết thúc nhanh hơn.
• Quân đen đi trước. Mỗi lượt, người chơi đặt một quân, hoặc bỏ lượt nếu không muốn đi. Quân đã đặt thì không di chuyển nữa; nó chỉ rời bàn khi bị bắt.
• Số thế cờ có thể xảy ra trên bàn 19×19 lớn hơn số nguyên tử trong vũ trụ quan sát được. Đây là lý do suốt nhiều thập kỷ máy tính chơi cờ vây kém xa con người, dù đánh cờ vua rất giỏi.

Một khác biệt lớn so với cờ tướng: quân cờ vây không có cấp bậc, không có nước đi riêng cho từng loại quân. Vì thế bàn cờ vây giống một tấm bản đồ đang được vẽ dần hơn là một trận đánh dàn quân.

Khí, bắt quân và cái “kiếp”

Trái tim của luật cờ vây là khái niệm khí. Khí của một quân là những giao điểm trống nằm ngay cạnh nó theo hàng ngang hoặc hàng dọc. Một quân ở giữa bàn tối đa có bốn khí; ở cạnh bàn có ba; ở góc chỉ có hai. Những quân nằm sát nhau thành một khối thì cả khối dùng chung số khí.

Khi một quân hoặc một khối bị đối phương lấy hết khí, nó bị bắt và bị nhấc khỏi bàn. Chính vì có luật bắt quân mà cờ vây mới thú vị: muốn ăn quân người khác, ta nhiều khi phải hy sinh quân của mình để siết khí, và cái mồi ấy có thể chính là cái bẫy.

Một khối quân sống lâu dài nếu nó tạo được hai “mắt” — hai khoảng trống riêng biệt nằm trong khối mà đối phương không thể lấp cùng lúc. Ngược lại, nhóm quân không tạo được hai mắt thì coi như đã chết, và thường được hai bên ngầm thừa nhận là chết mà không cần đánh tới cùng.

Có một ngoại lệ nổi tiếng: luật cấm đi vào thế “kiếp”. Khi hai bên có thể bắt qua bắt lại một quân ở cùng một điểm mãi không dứt, luật buộc bên vừa bắt phải đợi một lượt, đi chỗ khác trước rồi mới được bắt lại. Cách xử lý thế kiếp là một trong những chỗ thể hiện rõ nhất khả năng tính toán xa của kỳ thủ giỏi.

Thắng thua được đếm thế nào

Cờ vây không có “chiếu tướng” và không có “vua”. Ván cờ kết thúc khi cả hai bên đồng ý rằng những phần đất lớn đã được phân định, hoặc khi một bên nhận thua. Người thắng là người chiếm được nhiều đất hơn — đất ở đây là các giao điểm trống được bao quanh bởi quân của mình, cộng với số quân còn đứng trên bàn.

Có hai truyền thống tính điểm. Luật Trung Quốc tính theo diện tích: quân còn trên bàn và đất vây được đều được tính như nhau. Luật Nhật Bản và Hàn Quốc tính theo đất vây được, cộng với số quân đã bắt của đối phương. Vì người đi sau bị thiệt thế, người ta cộng thêm một số điểm bù. Theo luật Trung Quốc hiện hành, điểm bù là ba phần tư tử, tương đương 7,5 điểm; luật Nhật và Hàn phổ biến mức 6,5 điểm.

Cờ vây trong tứ nghệ và trong thơ

Người Trung Quốc xếp “cầm kỳ thư hoạ” — đàn, cờ, thư pháp, hội hoạ — thành bốn môn mà người có học nên biết. Trong đó, cờ vây đứng thứ hai, ngay sau đàn. Nó không phải trò đánh bạc, mà là cách rèn tâm tính: người chơi cờ vây được dạy phải biết nhường một nước để thắng cả ván, biết thấy chỗ không cần tranh.

Vì vậy cờ vây đi vào cả thơ và điển cố. Điển cố nổi tiếng nhất là chuyện Lạn Kha, kể về người đốn củi tên Vương Chất vào núi, thấy hai tiên đang đánh cờ bèn đứng xem. Khi ván cờ xong, quay về thì cán rìu đã mục, và về đến làng thì người quen đều đã qua đời. Từ đó, “lạn kha” trở thành cách nói về thời gian trôi qua trong chớp mắt. Cần phân biệt rõ: đây là truyện dân gian, không phải sử, nhưng sức sống của nó trong tiếng Hán lại là thật.

Thời Tam Quốc, người ta đã đặt ra hệ thống chín phẩm để xếp hạng kỳ thủ, lấy thang bậc quan lại ra soi vào nghệ thuật chơi cờ. Về sau, cờ vây còn được xem như một phép thử tài trí: nhiều bậc vua chúa, tướng lĩnh và văn nhân nổi tiếng đều là kỳ thủ, và việc được đánh cờ với người có tiếng là một vinh dự.

Ba nước, một bàn cờ

Ngày nay cờ vây được chơi khắp thế giới, nhưng đỉnh cao vẫn tập trung ở ba nước: Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản. Mỗi nước có hiệp hội, hệ thống giải chuyên nghiệp và các giải quốc tế riêng. Cờ vây cũng trở thành môn năng khiếu cho trẻ em ở các thành phố lớn: nhiều phụ huynh cho con học cờ vây không phải để thành kỳ thủ, mà để luyện tính kiên nhẫn và tư duy.

Ở Trung Quốc, cờ vây có hệ thống đẳng cấp riêng cho kỳ thủ chuyên nghiệp và nghiệp dư, được đưa vào các kỳ thi và trại hè. Trong những năm gần đây, các kỳ thủ trẻ Trung Quốc liên tục gây tiếng vang ở đấu trường quốc tế. Nhiều người Việt Nam lần đầu biết tới cờ vây không phải qua sách, mà qua phim hoạt hình và truyện tranh Nhật Bản về môn này.

Máy đánh bại người: cú sốc năm 2016

Trong nhiều thập kỷ, cờ vây được xem là thành trì cuối cùng của trí tuệ con người trước máy tính. Máy tính đánh bại nhà vô địch cờ vua thế giới từ năm 1997, nhưng cờ vây thì khác: số nước đi quá lớn, và việc đánh giá một thế cờ đòi hỏi trực giác mà máy móc không có.

Tháng 3 năm 2016, chương trình AlphaGo của công ty DeepMind đánh bại kỳ thủ chuyên nghiệp hàng đầu Hàn Quốc Lee Sedol với tỷ số 4–1, trong một trận đấu được truyền hình trực tiếp tới hàng trăm triệu người. Tháng 5 năm 2017, nó tiếp tục thắng kỳ thủ số một Trung Quốc là Kha Khiết với tỷ số 3–0. Sự kiện năm 2016 được xem là một cột mốc của ngành trí tuệ nhân tạo, và nó làm dấy lên một làn sóng quan tâm mới tới cờ vây ở chính Trung Quốc.

Điều đáng chú ý là cờ vây không hề mất sức hút sau đó. Ngược lại, những nước đi lạ của máy đã trở thành tư liệu học tập cho kỳ thủ người, và nhiều thế cờ từng bị coi là dở lại được nhìn nhận lại. Cuộc tranh luận về trực giác, sáng tạo và cái gọi là “thần cờ” cũng vì thế mà sống lại.

Kết lại

Cờ vây tồn tại lâu như vậy không phải vì luật của nó phức tạp — luật của nó chỉ có vài câu, đủ để dạy cho một đứa trẻ trong mười phút. Nó tồn tại vì mỗi ván cờ là một câu hỏi mới về cách nhường và cách tranh. Đó cũng là lý do người Trung Quốc không xếp nó vào loại trò chơi may rủi, mà xếp nó cạnh đàn, thư pháp và hội hoạ. Một bàn cờ bằng gỗ, 361 giao điểm, hai hũ quân đen trắng — và ở giữa là cả một cách nhìn về cuộc đời.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Cờ vây · Bách khoa toàn thư Trung Quốc — Cờ vây · Tân Hoa Xã — Cờ vây Trung Quốc và các kỳ thủ trẻ · Nhân Dân võng — Kỳ kinh thập tam thiên và tư tưởng chơi cờ của người xưa · Đài Phát thanh Truyền hình Trung ương Trung Quốc — AlphaGo và cú sốc cờ vây năm 2016