Phong thuỷ nhà ở: người Trung Quốc chọn đất, chọn cửa, chọn bếp thế nào

Phong thuỷ nhà ở: chọn đất, chọn hướng và chọn chỗ ngồi cho cả một đời người

Người Trung Quốc khi dựng nhà thường không bắt đầu bằng tiền hay bằng bản vẽ, mà bằng một câu hỏi khác: mảnh đất này có giữ được khí không. Phong thuỷ nhà ở — tiếng Hán gọi là 住宅風水 — là phần thực hành của một môn học cổ, lo việc đặt con người vào đúng chỗ giữa gió, nước, núi và ánh sáng. Nó vừa là kỹ thuật chọn đất, vừa là một cách nhìn thế giới, và cũng vừa là chỗ dễ bị đẩy tới mức mê tín nhất.

“Phong thuỷ” là gì, và cái tên ấy từ đâu ra

Câu định nghĩa kinh điển nằm trong sách Táng thư, tương truyền do Quách Phác đời Đông Tấn viết: “Khí thừa phong tắc tán, giới thuỷ tắc chỉ. Cổ nhân tụ chi sử bất tán, hành chi sử hữu chỉ, cố vị chi phong thuỷ.” Nghĩa đại ý là: khí gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng; người xưa muốn gom khí lại cho khỏi mất, giữ khí lại cho khỏi trôi, cho nên gọi là phong thuỷ — gió và nước.

Trước khi có hai chữ ấy, môn này đã mang nhiều tên khác: kham dư (堪輿), địa lý (地理), thanh nang (青囊), tướng trạch (相宅). Sách Táng thư tuy dài chưa tới hai nghìn chữ nhưng đã dựng khung lý thuyết: cưỡi sinh khí, tàng phong đắc thuỷ, luận hình thế, luận tứ thần sa và lấy chất đất làm chuẩn. Cũng vì thế mà dù bị nghi là sách của người đời sau gán cho Quách Phác, nó vẫn là gốc không thể bỏ của mọi phái phong thuỷ sau này.

Hai dòng phái lớn: nhìn hình, và tính khí

Từ đời Đường, phong thuỷ tách thành hai dòng. Phái hình thế (形勢派, còn gọi là phái loan đầu) khởi từ vùng Giang Tây, lấy Dương Quân Tùng làm tổ sư tiêu biểu; phái này nhìn long, huyệt, sa, thuỷ, hướng — tức hình dáng núi sông và thế đất — để đoán cát hung. Phái lý khí (理氣派) khởi từ vùng Phúc Kiến, đưa bát quái, cửu tinh, ngũ hành, âm dương, can chi và dịch quái vào để định phương vị tốt xấu, chủ trương “người và nhà nương tựa lẫn nhau, cảm ứng trời đất”.

Công cụ chung của phái lý khí là la bàn phong thuỷ — tiếng Hán gọi là la bàn (羅盤) hay la kinh. Đó là một chiếc đĩa nhiều vòng đồng tâm, mỗi vòng ghi một hệ thống khác nhau: bát quái, 24 sơn hướng, ngũ hành, can chi, cửu tinh. Người thầy phong thuỷ đặt la bàn ở tâm nhà rồi đọc từng vòng để xác định hướng và vị trí.

Chọn đất: tàng phong tụ khí và bốn vị thần

Ở tầm đất đai, phong thuỷ nói tới “bốn vị thần” hay tứ thần sa, với thế đất lý tưởng được mô tả bằng bốn linh vật: phía sau lưng là Huyền Vũ (玄武) — một dãy núi làm chỗ tựa; phía trước là Chu Tước (朱雀) — khoảng trống thoáng, thường có nước hoặc minh đường bằng phẳng; bên trái là Thanh Long (青龍) — dãy núi uốn lượn cao hơn; bên phải là Bạch Hổ (白虎) — dãy thấp hơn và thuận theo. Câu chốt nằm ở bốn chữ tàng phong tụ khí: gió không được thốc thẳng vào nhà, nhưng khí cũng không được tù lại rồi ứ đọng, nước phải chảy quanh rồi dừng ở nơi tiền đường.

Đặt vào thực tế, nguyên tắc này thật ra rất gần với lẽ thường về môi trường: lưng tựa đồi thì chắn gió lạnh, mặt hướng thoáng thì đón sáng, gần nhưng không quá sát nước thì tiện và tránh lũ. Cái khó là nó cũng được gán thêm một lớp ý nghĩa về vận mệnh, và rất khó tách hai lớp này ra.

Vào tới trong nhà: cửa, bếp, phòng ngủ và gương

Với nhà ở, phong thuỷ bắt đầu từ cái cửa chính. Một loạt điều kiêng kỵ quen thuộc xuất hiện trong hầu hết sách dạy phong thuỷ gia đình: cửa chính không được đối thẳng cửa chính nhà khác (môn xung), không đối thẳng cửa nhà vệ sinh hay cửa phòng ngủ, không đối đầu cầu thang, và tối kỵ đặt gương ngay trước cửa vì gương sẽ phản xạ — người ta cho là phản luôn cả tài lộc cùng các vị thần trông coi cửa. Khi thế cửa vốn không sửa được, người ta dùng tấm phong, tủ bày biện hoặc bình phong để chắn, hoặc treo gương bát quái.

Nhà bếp (灶) là chỗ “hoả” nên cũng có tập hợp quy tắc riêng: bếp không đặt dưới xà ngang, không đối thẳng cửa phòng ngủ, không đối thẳng cửa nhà vệ sinh, không nép sát bồn rửa vì “thuỷ hoả không dung”, và cửa bếp không được đối thẳng cửa chính. Phòng ngủ thì: giường phải kê lưng tựa tường đặc, đầu giường không kê dưới cửa sổ, không để gương soi thẳng vào giường, cửa buồng không đối thẳng cửa chính.

Một khái niệm hay gặp trong nhà ở hiện đại là tài vị. Cách tìm tài vị “sáng sủa” đơn giản nhất: đứng ở cửa chính nhìn vào, góc đối diện theo đường chéo là chỗ tài vị; muốn tìm tài vị chính xác hơn thì phải dựng bàn phi tinh, mỗi năm mỗi khác. Gương bát quái — như tấm gương trong bức ảnh kèm bài — là cách hoá giải khiếm khuyết còn lại: đồ hình bát quái ở giữa, chữ Hán và hình sơn thuỷ hai bên, treo trên khung cửa để “phản sát khí”.

Phong thuỷ nhà ở thời hiện đại: bị cấm, rồi được nhớ tới

Sau năm 1949, phong thuỷ bị xếp vào “mê tín phong kiến”. Thời Cách mạng Văn hoá, trong phong trào bài trừ “tứ cựu”, nghề thầy phong thuỷ gần như bị xoá; đến nay ở Trung Quốc đại lục nó vẫn bị coi là mê tín và không được hành nghề công khai như một ngành. Nhưng ở Hồng Kông và những cộng đồng Hoa kiều, phong thuỷ chưa bao giờ mất. Một khảo sát được BBC News 中文 dẫn lại cho biết khoảng 40% chủ đầu tư bất động sản ở Hồng Kông vẫn mời thầy xem hướng trước khi thiết kế, giá tư vấn từ vài đô-la Hồng Kông một feet vuông tới vài chục, còn một dự án mới có thể tốn từ một triệu tới vài triệu đô-la Hồng Kông.

Chuyện kể đậm nhất về phong thuỷ nơi công sở là cuộc “đấu pháp” giữa hai toà tháp Trung Hoàn. Tháp Trung Ngân do I. M. Bạch Duật Minh thiết kế, gồm bốn cột hình tam giác cao thấp khác nhau, ý tưởng là búp măng tre mọc vươn lên. Nhưng nhìn theo phong thuỷ, các cạnh kính và nhôm sắc nhọn ấy giống một lưỡi dao, và một mặt dao chĩa thẳng sang toà nhà tổng hành dinh của Ngân hàng Hồng Kông – Thượng Hải (HSBC). Người ta kể rằng HSBC phải đặt hai chiếc cần cẩu lớn trên nóc như hai khẩu súng hướng về phía Trung Ngân để “chế lại”.

Một chỗ chưa kiểm chứng được

Cần nói thẳng một điều: cho tới nay không có bằng chứng khoa học nào cho thấy phong thuỷ thay đổi được vận mệnh, tài lộc hay sức khoẻ của một người. Những gì có thể kiểm chứng chỉ là phần hình học và môi trường: hướng nắng, hướng gió, dòng chảy của nước, độ ẩm và sự thông thoáng. Còn lại là niềm tin. Điều đáng chú ý là chính người trong nghề kiến trúc đôi khi cũng nói vậy: Bạch Duật Minh từng cho rằng kiến trúc sư nào cũng tin phần “phong thuỷ kiến trúc” — chọn thế đất, tựa núi nhìn sông — nhưng nếu đẩy nó đi quá xa thì thành mê tín, và ông phản đối chỗ đó.

Vì thế có thể nói gọn: phong thuỷ nhà ở là một môn cũ, trộn hai thứ rất khác nhau — kinh nghiệm chọn chỗ ở hàng nghìn năm, và một hệ niềm tin không kiểm chứng được. Người Trung Quốc hiện đại, dù tin hay không, gần như vẫn nhớ luật đầu tiên khi bước vào một ngôi nhà: trước tiên xem cái cửa.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Phong thuỷ · Wikisource tiếng Trung — Táng thư của Quách Phác · BBC News 中文 — Hồng Kông: mê tín trong đời sống đô thị hiện đại · Cathay Pacific — Phong thuỷ và thiết kế Hồng Kông · Hội Công nghiệp Trang trí tỉnh Quảng Đông — Phong thuỷ nhà ở