Chợ đêm Trung Quốc: phiên chợ từng bị cấm rồi thành linh hồn của thành phố

Chợ đêm Trung Quốc: phiên chợ mở khi thành phố đã tối đèn

Ở Trung Quốc, chợ đêm — 夜市 — không chỉ là một dãy quán ăn khuya. Đó là một thể chế đã từng bị luật cấm rồi được nhà nước mở ra, là chỗ người ta kiếm sống, ăn đêm, gặp gỡ và cũng là chỗ bị phàn nàn nhiều nhất về vệ sinh, tiếng ồn và trật tự đô thị. Đi từ lịch sử tới các phiên chợ đêm nổi tiếng, sẽ thấy một thứ rất Trung Quốc: cái gì bán được lúc nửa đêm thì khó mà cấm được lâu.

夜市 — phiên chợ bị cấm, rồi được một đạo chiếu mở ra

Từ thượng cổ tới trước đời Tuỳ Đường, giờ buôn bán bị nhà nước quản rất chặt: chợ mở và đóng theo hiệu lệnh của quan. Ghi chép sớm nhất về một phiên chợ họp ban đêm nằm trong sách Tân Luận của Hoàn Đàm đời Đông Hán, khi nói về vùng Diêu Đình, huyện Tất, Phù Phong: dân địa phương họp chợ ban đêm, không hẹn mà thành tục. Nhưng phải tới cuối đời Đường, chợ đêm mới xuất hiện có quy mô: phường Sùng Nhân ở Trường An mở chợ đêm, rồi lan ra Lạc Dương, Khai Phong, Dương Châu. Nhà thơ Vương Kiến đời Trung Đường từng viết “chợ đêm nghìn đèn soi trời biếc”, đủ thấy cảnh tượng ấy đã gây ấn tượng thế nào.

Bước ngoặt là năm 965. Ngày 13 tháng 4 năm Càn Đức thứ ba, Tống Thái Tổ hạ chiếu cho phủ Khai Phong: “Chợ đêm trong kinh thành đến canh ba, không được cấm.” Từ đó, chợ đêm bùng nổ. Sách Đông Kinh Mộng Hoa Lục của Mạnh Nguyên Lão đời Nam Tống chép lại thời hoàng kim ấy: “Chợ đêm mãi tới hết canh ba, vừa hết canh năm đã mở lại. Những chỗ đông vui thì suốt đêm không ngớt.” Và: “Tháng đông dù mưa tuyết gió lớn, vẫn có chợ đêm.” Chợ đêm Khai Phong chia theo hàng quán — nồi nước, thịt ướp, khô, gà vịt thỏ, bao tử phổi, bánh bao, đến cả “tạp nhai” bán tới canh ba. Đây cũng là thứ mà bức tranh Thanh Minh Thượng Hà Đồ khắc hoạ phần nào.

Chợ đêm Trung Quốc bán gì

Khung ăn uống của chợ đêm Trung Quốc gần như thống nhất trên toàn quốc: xiên nướng (燒烤) là món trụ cột, đi kèm là mì xào, đậu phụ thối (臭豆腐), mala thang (麻辣燙), mực nướng, tôm hùm đất (小龍蝦) vốn là món ăn đêm mùa hè rất được ưa, bánh rán hành, kẹo hồ lô (糖葫蘆), hạt dẻ rang. Ngoài ăn uống, chợ đêm còn bán quần áo, đồ chơi, đồ lặt vặt và có cả khu vui chơi — ném vòng, câu cá, xem hát. Ở một số thành phố, chợ đêm mang cả nghĩa “hội” — gần với hội chùa hơn là chợ, người ta tới để dạo chứ không chỉ để mua.

Đông Hoa Môn — chợ đêm nổi tiếng nhất Bắc Kinh và cái kết năm 2016

Ví dụ rõ nhất cho sự vòng vo giữa cấm và mở là chợ đêm Đông Hoa Môn ở Bắc Kinh. Năm 1984, để đáp ứng nhu cầu mua sắm và đời sống ban đêm, chính quyền thí điểm mở các chợ đêm ở ngoại ô và ven thành. Chợ Đông Hoa Môn, dài hơn 32 năm tuổi, dần thành chợ đêm duy nhất được nhà nước cho phép hoạt động ngoài trời tại thủ đô, nằm sát Vương Phủ Tỉnh và cửa Đông Hoa của Tử Cấm Thành. Năm 2000, chợ được nâng cấp thành “khu ẩm thực Đông Hoa Môn” với 188 mét quầy dọc phố. Nhưng rồi chính nó lại thành vấn đề: quầy hàng chiếm đường, Đông Hoa Môn là con đường nối Tử Cấm Thành với Vương Phủ Tỉnh, vệ sinh bị phàn nàn, và ở cái tên “ẩm thực Bắc Kinh” thì người bán gốc phần lớn đã nhượng lại quầy cho người ngoài vào bán món nào bán chạy nhất.

Ngày 24 tháng 6 năm 2016, sau buổi bán cuối cùng, chợ đêm Đông Hoa Môn đóng vĩnh viễn. Lý do chính thức được nêu là giấy phép kinh doanh dịch vụ ăn uống đã hết hạn từ ngày 31 tháng 3 năm 2016 và không thể gia hạn theo luật an toàn thực phẩm mới; kèm theo là yêu cầu trả lại mặt đường cho giao thông. Đông Hoa Môn được nhắc tới như một biểu tượng: thứ từng là “chợ đêm lớn nhất Bắc Kinh” rồi trở thành điểm bị chỉ trích nhiều nhất, và cuối cùng biến mất nhân danh trật tự.

Bản đồ chợ đêm trên khắp đất nước

Ngày nay chợ đêm Trung Quốc đại lục không còn nổi tiếng bằng một cái tên duy nhất, mà rải thành nhiều điểm: phố người Hồi ở Tây An (西安回民街) nổi tiếng với đồ ăn Hồi và món nhồi bánh mì nướng kẹp thịt; khu phố cổ Phu Tử Miếu ở Nam Kinh; khu Dự Viên ở Thượng Hải; các con phố ăn đêm ở Trường Sa, Thành Đô, Trùng Khánh. Ở Hồng Kông có phố miếu (廟街) họp đêm bán đồ cũ, xem bói và hát. Ở Đài Loan, chợ đêm gần như là một ngành du lịch riêng: Sĩ Lâm, Nhiêu Hà, Phùng Giáp, Lục Hợp — mỗi chợ một món “đặc sản biểu tượng”.

Đài Loan: chợ đêm như một ngành du lịch, và cả một nền văn hoá

Chợ đêm Sĩ Lâm ở Đài Bắc từng có giai đoạn hoàng kim từ năm 2008 tới 2016, khi các đoàn khách đại lục đổ về theo lịch trình có sẵn và coi chợ đêm là điểm tham quan bắt buộc. Theo các bài tổng thuật của báo Đài Loan, vào dịp cuối tuần, chợ có thể đón hơn trăm xe du lịch mỗi đêm. Sau năm 2016, khi lượng khách đại lục giảm rồi đại dịch tới, cả trăm chợ đêm trong cả hòn đảo đều vắng dần; nhiều quầy treo biển cho thuê, người bán ngồi im vì khách chỉ xem chứ không mua. Câu chuyện chợ đêm ở đây cho thấy một điều ít khi được nhắc: chợ đêm không chỉ là chuyện ăn uống, nó gắn với khách du lịch, với chính sách và với kinh tế.

Chợ đêm và “kinh tế đêm” thời điện thoại thông minh

Từ khoảng năm 2019, chính quyền nhiều thành phố Trung Quốc đẩy mạnh khái niệm “kinh tế đêm” (夜經濟), biến chợ đêm thành công cụ kích cầu tiêu dùng và tạo việc làm cho người lao động phổ thông. Nhưng hình dáng chợ đêm đã đổi: nhiều quầy hàng “mạng đỏ” (網紅) trở thành điểm quay phim của các streamer; người bán hàng sống bằng lượt xem trên điện thoại chứ không chỉ bằng tiền bán xiên; một số chợ được quy hoạch lại thành điểm check-in sạch sẽ, có biển hiệu đồng bộ — và thường nhạt hơn chợ cũ. Song song đó là câu chuyện quản lý: ở nhiều nơi, chợ đêm vẫn là “chiếm dụng lòng đường”, và cứ có đợt chỉnh trang đô thị là lại có chợ bị dẹp.

Có một chỗ tôi không kiểm chứng được và xin nói rõ: rất khó có con số thống kê chính thức đáng tin về số chợ đêm và số người bán hàng trên toàn Trung Quốc, các báo thường dẫn những con số rất khác nhau. Vì vậy bài này không đưa ra một tổng số nào. Điều có thể khẳng định là: sau hơn một nghìn năm kể từ đạo chiếu canh ba năm 965, chợ đêm vẫn là chỗ người Trung Quốc chọn để ăn khi thành phố đã ngủ — và mỗi lần bị dẹp đi, nó lại mọc lên ở một con phố khác.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Chợ đêm · Tân Hoa Xã — Chợ đêm Đông Hoa Môn Bắc Kinh sau dọn hàng ngày 24 sẽ đóng cửa vĩnh viễn · Nhân Dân Võng (Du lịch) — Tạm biệt chợ đêm Đông Hoa Môn đã đổi vị · Mạng Du lịch Hà Nam — Tinh hoa ẩm thực thời đại Tống · Trung Quốc Đài Loan Võng — Nhìn xã hội Đài Loan qua chợ đêm Sĩ Lâm suy tàn