Tục đốt vàng mã và quan niệm âm dương của người Trung Quốc

Đốt vàng mã: gửi tiền cho người âm giữa quan niệm âm dương của người Trung Quốc

Ở Hồng Kông, Singapore hay bất cứ khu phố người Hoa nào vào dịp lễ, người ta vẫn thấy những thùng sắt đỏ lửa, người lớn cúi xuống thả từng xấp giấy vàng vào lửa, khói bay nghi ngút. Đó là tục đốt vàng mã — một trong những tập tục dai dẳng và phổ biến nhất của văn hoá Trung Hoa. Đằng sau nó là cả một quan niệm về âm dương, về cái chết, và về trách nhiệm của người sống với người đã khuất.

Âm dương và một thế giới bên kia giống hệt thế giới này

Người Trung Quốc cổ quan niệm vũ trụ chia thành hai cõi: dương gian của người sống và âm gian của người đã khuất. Hai cõi không tách biệt mà soi vào nhau như hai mặt của một tấm gương. Thế giới âm cũng có quan lại, có tiền, có nhà cửa, có nhu cầu ăn mặc, và người sống có thể tiếp tế cho người âm qua lửa. Lửa được xem là cầu nối: khi đốt, vật chất ở dương gian biến thành vật chất ở âm gian. Đây chính là logic đứng sau toàn bộ tục đốt vàng mã, và cũng là lý do vì sao người ta không tiếc đốt những món đồ tốt đẹp.

Từ tiền thật đến tiền giấy

Người xưa không đốt giấy tiền ngay từ đầu. Thời trước, khi chôn người chết, người ta chôn theo tiền thật, vàng bạc, quần áo, thậm chí xe ngựa và người hầu. Tầng lớp quý tộc chôn ngọc, đồng và đồ gốm quý. Tục ấy vừa tốn kém vừa dễ bị trộm mộ. Khi giấy ra đời và trở nên rẻ, người ta chuyển sang làm tiền giả bằng giấy để thay cho tiền thật, không chôn nữa mà đốt. Sách Phong thị văn kiến ký đời Đường của Phong Diễn chép rằng tiền giấy đã có từ thời Ngụy và Tấn, và tới đời Đường thì từ vương công tới thứ dân đều dùng. Cũng có truyền thuyết dân gian kể rằng người học trò của Thái Luân giả chết rồi cho vợ đốt giấy tiền để sống lại, nhằm quảng bá cho giấy — nhưng đây là truyện kể dân gian, không phải sử liệu xác thực.

Vàng và bạc: hai loại tiền cho hai đối tượng

Vàng mã không phải một loại mà là cả một hệ thống. Giấy vàng dành cho thần linh và các bậc được tôn kính; giấy bạc dành cho tổ tiên và người âm nói chung. Ở Đài Loan, người ta phân biệt rõ nhiều loại như giấy vàng cắt vuông dâng thần, giấy vàng bốn phương, giấy thọ kim dâng thần tài. Ngoài tiền lẻ còn có vàng thỏi giấy, vàng lá, và những phong bao in số tiền lớn — có loại ghi con số khổng lồ tới mức người ta đùa rằng âm gian đang lạm phát. Ở Hồng Kông, loại tiền âm phổ biến còn được gọi vui là âm ty ngân hàng, với hình người đứng đầu in trên tờ giấy.

Đốt vàng mã đúng cách theo tín ngưỡng dân gian

Tục lệ này có luật lệ khá chặt, dù mỗi vùng một khác. Một số quy tắc thường gặp:

• Thời điểm đốt: đám tang, ngày thứ bảy sau khi mất, lễ bách nhật, giỗ đầu, và các dịp lễ như Thanh Minh hay Trung Nguyên.
• Phân loại trước khi đốt: vàng dâng thần, bạc dâng tổ tiên, không trộn lẫn hai thứ.
• Gấp tiền, mở phong bao, đốt ở nơi quy định, tránh bước qua đống tro.
• Gọi tên người nhận, vái và mời người đã khuất tới nhận lễ.

Người ta cũng kiêng đốt vàng mã cho người còn sống, và cho rằng đốt sai cách thì lễ vật không tới được tay người âm. Đây là niềm tin dân gian, không có chuẩn mực chung nào được ghi thành văn bản áp dụng cho mọi nơi.

Không chỉ tiền: cả một thế giới bằng giấy

Theo thời gian, người ta không chỉ gửi tiền mà gửi cả một cuộc sống. Nghề làm vàng mã phát triển thành một loại thủ công riêng, uốn tre, dán giấy và vẽ phẩm màu để tạo ra nhà giấy, xe giấy, quần áo giấy, tài xế giấy, và cả điện thoại giấy hay mô hình ti vi — món gì đời sống dương gian mới có thì ít lâu sau xuất hiện bản giấy ở âm gian. Ở Hồng Kông, nghề làm vàng mã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể, bởi kỹ thuật uốn tre và dán giấy công phu của nó là một nghề thủ công đáng gìn giữ.

Lễ Trung Nguyên: ngày mà vàng mã lên ngôi

Rằm tháng Bảy âm lịch là Trung Nguyên, dân gian quen gọi là tháng cô hồn. Theo tín ngưỡng, cửa âm mở trong tháng Bảy, các vong linh lang thang được lên dương gian. Người ta cúng tổ tiên và cúng chúng sinh, đốt vàng mã ở sân chùa, vỉa hè, gốc cây, bày cháo loãng, gạo và muối cho cô hồn. Ở Trung Quốc, đây là cao điểm của việc đốt giấy tiền trong năm. Lễ Vu Lan của Phật giáo trùng dịp này nhưng mang nghĩa báo hiếu, nhắc tới công ơn cha mẹ, nên hai dòng ý nghĩa song song cùng tồn tại.

Khi tục lệ gặp luật: khói, cháy và môi trường

Đốt vàng mã thải ra khói bụi, tro và các chất độc hại; mỗi mùa lễ, nhiều thành phố lớn ghi nhận ô nhiễm không khí tăng và số vụ cháy do tro còn nóng. Vì vậy, nhiều đô thị Trung Quốc như Bắc Kinh, Thượng Hải hay Quảng Châu đã ban hành quy định cấm hoặc hạn chế đốt vàng mã ở khu vực nội đô, đặt thùng đốt tập trung và xử phạt hành vi đốt sai chỗ. Cần lưu ý rằng mức độ và cách thực thi khác nhau tuỳ thành phố và tuỳ năm, chưa có một con số thống nhất cho toàn quốc.

Song song đó là phong trào vàng mã thân thiện môi trường làm từ giấy tái chế, ít khói; thắp hương điện; và cả hình thức cúng trực tuyến mà trong thời gian dịch bệnh đã được không ít gia đình sử dụng. Tục lệ cũ đang phải thương lượng với một xã hội đô thị đông đúc và ý thức môi trường ngày càng cao.

Nhìn từ Việt Nam

Người Việt cũng đốt vàng mã, nhưng mức độ và quan niệm có phần khác: phổ biến hơn là đốt vào ngày giỗ, ngày rằm, mùng một và lễ Tết, với ít loại mã hơn so với các xóm người Hoa ở Hồng Kông hay Đài Loan. Nhìn sang tục lệ của người Trung Quốc, có thể thấy rõ một điều: đốt vàng mã không đơn thuần là mê tín, mà là cách người sống duy trì mối dây với người đã khuất — một cách nói rằng cái chết không cắt đứt hết mọi trách nhiệm. Dù bị siết chặt bởi luật lệ và môi trường, tập tục này nhiều khả năng vẫn sẽ còn, chỉ đổi hình thức để thích nghi.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Vàng mã · Tân Hoa Xã — Đốt vàng mã và những quy định mới ở các đô thị Trung Quốc · Báo Hoàn Cầu — Trung Quốc siết chặt tục đốt vàng mã vì môi trường · Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc CCTV — Lễ Trung Nguyên và tục cúng cô hồn · Uỷ ban Di sản văn hoá phi vật thể Hồng Kông — Nghề làm vàng mã