Chùa và tháp Phật giáo Trung Quốc: dựng niềm tin bằng gỗ và gạch

Chùa và tháp: hai chữ, hai số phận khác nhau

Người Việt gọi chung nơi thờ Phật là chùa, nhưng tiếng Hán phân biệt rất rõ hai thứ: tự — ngôi chùa, tức nơi tăng ni tu hành và thờ Phật; và tháp — khối kiến trúc cao tầng dựng lên để tôn trí xá lợi. Hai thứ ấy ra đời từ hai nguồn khác nhau rồi gặp nhau, và chính cuộc gặp gỡ đó tạo nên bộ mặt kiến trúc Phật giáo Trung Quốc mà chúng ta thấy ngày nay.

Tháp bắt nguồn từ stupa của Ấn Độ — một gò đất hình bán cầu phủ kín, dựng lên để chôn xá lợi của Đức Phật và các vị cao tăng. Khi Phật giáo theo đường tơ lụa vào Trung Nguyên, người Trung Quốc không sao chép nguyên mẫu. Họ ghép cái gò thiêng ấy lên một thân tháp nhiều tầng, có mái, có hiên, có cửa — tức là lấy ngôi nhà lầu của mình để khoác áo cho một biểu tượng tôn giáo ngoại lai.

Chữ “tự” vốn không phải chùa

Điều ít người để ý: chữ “tự” thời Hán vốn là tên một cơ quan hành chính, không hề mang nghĩa tôn giáo. Truyền thuyết kể rằng năm 68 công nguyên, vua Hán Minh Đế nằm mộng thấy người vàng, sai sứ sang Tây Vực thỉnh Phật, đón hai vị tăng về Lạc Dương, rồi lấy tên cơ quan tiếp đón đặt cho nơi ở của họ — thành chùa Bạch Mã, được coi là ngôi chùa Phật giáo đầu tiên của Trung Quốc. Chuyện “giấc mộng vàng” còn nhiều tranh cãi giữa sử liệu và truyền thuyết, nhưng chùa Bạch Mã ở Lạc Dương thì có thật, và đến nay vẫn là điểm hành hương quan trọng.

Từ “phù đồ” tới “già lam thất đường”

Thời đầu, trung tâm của ngôi chùa là cái tháp: chùa lấy tháp làm lõi, các nhà khác quây quanh. Người ta gọi kiểu ấy là “phù đồ”, một cách phiên âm chữ Phật. Nhưng rồi nhu cầu giảng kinh, tụng niệm, tu học ngày càng lớn, nhà giảng và điện Phật dần lấn át tháp. Đến đời Tống, bố cục chùa định hình thành cái mà sách vở gọi là “già lam thất đường”: chùa quay về hướng nam, các công trình xếp dọc theo trục chính nam — bắc. Các đơn vị chính gồm:

• Sơn môn: cổng chùa, thường có ba cửa, tượng trưng cho ba cửa giải thoát.
• Thiên vương điện: điện bốn vị thiên vương và Bồ Tát Di Lặc ngồi chính giữa, phía sau lưng là tượng Vi Đà.
• Đại hùng bảo điện: trái tim của chùa, nơi tôn trí tượng Phật chính — thường là Thích Ca Mâu Ni, có khi là ba đời Phật.
• Pháp đường: nhà giảng kinh, nơi trụ trì thuyết pháp.
• Tàng kinh lâu: lầu cất giữ kinh sách, đặt ở cuối trục.
• Hai dãy tả hữu: lầu chuông phía đông, lầu trống phía tây, kèm già lam điện, tổ sư điện, trai đường và tăng phòng.

Bố cục ấy gần như trùng với nhà tứ hợp viện truyền thống. Đó là điểm đáng nhớ: giáo lý thì đến từ Ấn Độ, nhưng cách tổ chức không gian nhà chùa lại theo tư duy sân — nhà — trục của người Hán.

Những ngôi chùa để lại dấu vết

• Bạch Mã tự (Lạc Dương, Hà Nam): theo truyền thống được coi là chùa đầu tiên, dựng cuối thế kỷ thứ nhất.
• Thiếu Lâm tự (Đăng Phong, Hà Nam): gắn với truyền thuyết Bồ Đề Đạt Ma và quyền pháp, cũng là hình mẫu của kiến trúc chùa — võ.
• Linh Ẩn tự (Hàng Châu): tựa vào Phi Lai Phong, nổi tiếng với động bay và hàng trăm pho tượng đá tạc vào vách.
• Chùa treo Huyền Không (Hồn Nguyên, Sơn Tây): cả quần thể điện xây gá vào vách núi, đỡ bằng những cột gỗ cắm sâu vào đá — một bài toán kết cấu chứ không chỉ là cảnh đẹp.

Tháp: từ gò đất tới toà nhà nhiều tầng

Tháp Trung Quốc có thể chia thô thành mấy kiểu. Tháp lâu các là kiểu thiên về gỗ, mỗi tầng có hiên và mái như một toà nhà lầu thu nhỏ dần lên trên. Tháp mật diêm là kiểu gạch, các tầng trên sát nhau thành dải mái mỏng như những nếp áo. Ngoài ra còn tháp mộ của tăng ni và tháp đá đặc, người ngoài không vào được.

Một chi tiết dễ nhớ: số tầng tháp thường là số lẻ — ba, năm, bảy, chín, mười ba. Số lẻ thuộc dương trong quan niệm truyền thống, tượng trưng cho sự sống và sự thăng lên trời. Đếm tầng tháp ở Trung Quốc, gần như không tìm thấy tháp chẵn tầng.

Tháp Phật Cung ở Ứng huyện: cây gỗ gần một nghìn năm tuổi

Công trình nổi tiếng nhất về tháp gỗ là tháp Thích Ca của chùa Phật Cung, nằm ở huyện Ứng, thành phố Sóc Châu, tỉnh Sơn Tây. Tháp khởi dựng năm 1056 dưới thời nhà Liêu, được xem là toà tháp gỗ cao nhất và cổ nhất còn đứng vững trên thế giới.

Các con số đáng chú ý: tháp cao 67,31 mét trên một nền đá cao khoảng bốn mét; nhìn bề ngoài chỉ thấy năm tầng, nhưng đếm kỹ bên trong có chín tầng, gồm năm tầng lộ và bốn tầng khuất; mỗi tầng có hai vòng cột gỗ, vòng ngoài 24 cột, vòng trong 8 cột. Điều khiến giới kiến trúc kinh ngạc là toàn bộ công trình không dùng một chiếc đinh sắt nào, mọi chỗ nối đều bằng mộng và ngàm gỗ. Số loại đấu củng — tức những bộ con sơn gỗ chồng khít lên nhau — được ghi nhận lên tới 54 loại khác nhau, nhiều nhất trong các kiến trúc thời Liêu.

Năm 2016, tổ chức Kỷ lục Thế giới Guinness đã công nhận đây là tháp gỗ cao nhất thế giới; tháp cũng được xếp hạng di tích trọng điểm quốc gia từ năm 1961 và được đề cử cho danh hiệu Di sản Thế giới. Tuy vậy, việc trùng tu vẫn gặp khó khăn vì kết cấu gỗ đã mục ở một số chỗ, và giới chuyên môn chưa thống nhất phương án can thiệp — có nguồn cho rằng tháp đang nghiêng dần, có nguồn phủ nhận. Đây là điểm chưa được kiểm chứng thống nhất, nên chỉ nên nói là đang tiếp tục được theo dõi.

Đấu củng: linh hồn kết cấu

Muốn hiểu vì sao tháp gỗ Trung Quốc đứng được cả nghìn năm, phải nhìn vào đấu củng. Đó là một bộ khối gỗ gồm “đấu” (khối vuông) và “củng” (thanh gỗ ngắn) xếp chéo lên nhau, hứng lấy dầm và đỡ lấy mái. Bộ phận này không dính chặt mà chỉ lắp — nhờ vậy khi đất rung, các mối nối có thể xê dịch đôi chút, tiêu tán lực thay vì truyền thẳng xuống. Mái chùa cong vút ở bốn góc cũng chính là nhờ đấu củng nâng dần từng lớp.

Đó cũng là lý do người Trung Quốc nói: chùa cổ không vững vì đá, mà vững vì gỗ biết cách chịu đựng lẫn nhau.

Kết lại

Kiến trúc Phật giáo Trung Quốc là một câu chuyện dung hợp. Nó lấy biểu tượng từ Ấn Độ, lấy vật liệu và tư duy không gian từ người Hán, lấy kỹ thuật đấu củng từ truyền thống nhà gỗ bản địa, rồi dồn tất cả vào một trục nam — bắc thẳng tắp. Kết quả là những công trình vừa mang giáo lý, vừa mang thẩm mỹ, vừa mang kỹ thuật — thứ mà người ta vẫn gọi gọn là “chùa Trung Quốc”. Và trong đó, tháp Phật Cung ở Ứng huyện có lẽ là câu trả lời mạnh mẽ nhất: một toà nhà bằng gỗ, gần một nghìn năm, không một chiếc đinh, vẫn đứng.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Tháp Thích Ca chùa Phật Cung (佛宮寺釋迦塔) · Tân Hoa Xã — Toà tháp gỗ cổ nhất, cao nhất còn tồn tại trên thế giới · Báo Trung Quốc Nhật báo — Toà tháp gỗ thách thức thời gian · Trang Kỷ lục Thế giới Guinness — Tháp gỗ cao nhất · Trung tâm Văn hoá Trung Quốc — Chùa Phật giáo Trung Quốc có những hình thức nào · Trang Phật giáo Trung Quốc — Bố cục kiến trúc điện đường chùa Phật giáo và các tượng được thờ