Hội chợ miếu: phiên chợ mọc lên trong sân đền ngày Tết

Hội chợ miếu: cái chợ mọc lên trong sân đền

Ở Trung Quốc, cứ vào dịp Tết Nguyên đán, người ta lại rủ nhau đi “hội chợ miếu” — đến một ngôi đền, nhưng không chỉ để lễ. Họ đi để ăn, để xem diễn, để mua đồ thủ công, để cho trẻ con chơi trò chơi. Sân đền biến thành một phiên chợ đông nghịt người, và phiên chợ ấy kéo dài nhiều ngày, có khi cả tuần.

Gọi là hội chợ miếu vì nó vốn bắt đầu từ chợ họp quanh đền, chùa: nơi người ta tụ về dâng lễ, tự nhiên sinh ra chỗ bán hàng, rồi thành cuộc vui.

Khởi nguồn: từ lễ tế đến chợ và cuộc vui

Có tài liệu giải thích rằng hội chợ miếu xa xưa bắt nguồn từ tục tế lễ cầu mùa của nông dân: khi nông nhàn, người ta làm lễ bên cạnh đền, dâng lễ để cầu thần phù hộ — lễ mang ý nghĩa tinh thần và gắn kết cộng đồng. Từ đời Hán, khi đạo Phật và đạo Lão dần hình thành hai truyền thống tôn giáo lớn, các đền chùa bắt đầu thêm phần biểu diễn để kéo người đến, và chức năng tôn giáo dần nhường chỗ cho giải trí.

Sang đời Đường — giai đoạn Trung Quốc mở cửa với nhiều luồng văn hoá bên ngoài — tính chất cuộc hội chuyển từ tế lễ thuần tuý sang vui chơi. Đời Minh, mục đích của hội chợ miếu đổi hẳn: nó nghiêng về giao thương và mua bán. Người ta đến không phải chỉ để tế, mà để mua sắm và đàn đúm; phần lớn hàng bán là đồ thủ công như diều giấy, tượng đất, chong chóng. Đến đời Thanh, mô hình đã gần với ngày nay. Như vậy, hội chợ miếu trong lịch sử đã trải qua ít nhất ba lần đổi bản chất: lễ, rồi diễn, rồi chợ. Việc lấy mốc “khoảng năm 1000” cho lần xuất hiện sớm nhất của các hội chợ ở Bắc Kinh là cách nói dựa theo ghi chép gọi chúng là “du xuân”; sử liệu về giai đoạn trước đó còn rất thưa.

Họp khi nào

Hai dịp lớn nhất là Tết Nguyên đán và Tết Nguyên tiêu. Ngoài ra, mỗi ngôi đền còn có hội riêng vào ngày sinh của vị thần mà đền ấy thờ. Ngày xưa, các phiên hội được xếp vào lúc nông dân rảnh — giữa xuân và hạ, đầu năm hoặc cuối năm — vì làm được chuyện này thì vừa có thời gian cầu cúng vừa tiện trao đổi hàng hoá. Cuối thời Thanh, đền Long Phúc ở Bắc Kinh có hội vào ngày mồng một, mồng hai, mồng chín và mồng mười mỗi tháng. Ngày nay, lịch hội co lại theo dịp lễ, chủ yếu là Tết Nguyên đán và rằm tháng Giêng.

Trong hội có gì

Cấu trúc cơ bản của một hội chợ miếu gồm vài phần chồng lên nhau:

• Nghi lễ trong đền: dâng hương, cúng lễ, có khi có đội nhạc lễ và các nhóm tế.
• Hát trên sân khấu đối diện cổng đền: sân khấu dựng đối diện để thần “cùng xem” với người.
• Rước tượng thần trên các cỗ xe đi khắp làng, khắp phố.
• Đồ ăn và quà vặt: kẹo hồ lô đường — quả gai xiên vào que tre, nhúng mật mạch nha rồi để nguội cho giòn trong gió — chè kê trộn đường nâu pha nước sôi, bánh nếp cuộn.
• Đồ thủ công và đồ chơi: diều giấy, tượng đất nặn, chong chóng, đồ dùng trong nhà.
• Trò chơi dân gian và biểu diễn đường phố.

Ở những hội lớn như Xưởng Điện ở Bắc Kinh, người ta còn đến để mua sách cũ, đồ cổ, tranh chữ và xem các nghệ sĩ dân gian biểu diễn ngay tại chỗ — nói dân gian, kể chuyện, võ thuật. Nói cách khác, hội chợ miếu là nơi mọi thứ của đời sống dân gian được bày ra cùng lúc: đạo, ăn, mặc, chơi, và cả thương mại.

Bắc và Nam khác nhau

Ở miền bắc Trung Quốc, hội chợ miếu thường kéo dài cả tuần, tổ chức ở những đền lớn, có khi đón hàng vạn người mỗi kỳ. Ở miền nam, đó là chuyện gần hơn, do đền của một làng hoặc một cụm đền của vài làng đứng ra làm, quy mô nhỏ hơn nhưng gắn chặt với đời sống của cộng đồng. Ngoài Trung Quốc, những cộng đồng người Hoa ở Malaysia và một số nước Đông Nam Á vẫn duy trì hội chợ miếu với hình thức gần như tương tự — nên đây không phải một phong tục chỉ còn trong sách vở.

Bắc Kinh: bốn cái tên quen

• Hội chợ miếu Địa Đàn (Đền Thổ Địa): hội chợ chính thức đầu tiên được mở lại năm 1985, tới nay vẫn là hội đông khách nhất của thủ đô.
• Đông Nhạc Miếu: nơi có hội chợ miếu đầu tiên của Bắc Kinh vào đời Nguyên, và là nơi duy nhất tổ chức hội ngay bên trong một ngôi đền.
• Xưởng Điện, quanh phố Hoà Bình Môn và Hổ Phường Kiều: theo chính quyền Bắc Kinh, hội này đã có lịch sử hơn bốn trăm năm, nổi tiếng nhờ các sạp sách cũ, đồ cổ, tranh chữ và các tiết mục biểu diễn dân gian.
• Long Đàm Công viên: một trong những hội lớn bên cạnh Địa Đàn, hút lượng người ở mức tương đương.

Một tục lệ từng bị đứt đoạn

Hội chợ miếu nở rộ suốt đời Minh và đời Thanh rồi tàn dần sau khi nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa thành lập năm 1949, và bị coi là thứ phải xoá bỏ trong thời kỳ cách mạng văn hoá (1966 tới 1976). Năm 1985, hội chợ miếu chính thức đầu tiên được mở lại ở công viên Địa Đàn, Bắc Kinh. Đại dịch khiến nhiều hội phải hoãn vài năm; đến năm 2024 chúng mở trở lại và thu hút đông người như trước, khi tại các hội như Địa Đàn, Long Đàm và Đại Quan Viên, người ta lại thấy cảnh trẻ em ngồi trên vai bố, các bà mẹ đẩy xe nôi, và những hàng người xếp dài chờ mua quà vặt.

Đi hội chợ miếu thì nên biết

• Đông: hội lớn có thể đón hàng vạn tới hàng chục vạn lượt người mỗi kỳ; nên đi buổi sáng sớm hoặc chọn ngày thường.
• Tiền mặt mệnh giá nhỏ rất hữu ích vì nhiều sạp nhỏ không nhận thanh toán điện tử, dù ở các thành phố lớn điều này đang thay đổi.
• Ăn thử theo hàng có đông người xếp chứ không theo hàng trông đẹp nhất.
• Một số trò chơi và món quà vặt mang tính biểu diễn nên giá có thể cao hơn ngoài phố; đây là điều nên chấp nhận như một phần của trải nghiệm.
• Giá vé và lịch hội từng năm thay đổi; người viết không nêu con số cụ thể vì không có nguồn ổn định để kiểm chứng.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Miaohui · China Daily — Take Me To The Fair · china.org.cn — Temple Fairs · Báo Nhân dân (bản tiếng Anh) — Hàng nghìn người đổ về hội chợ miếu Bắc Kinh · China Culture — Hội chợ miếu truyền thống ở Bắc Kinh