Thương mại điện tử nông thôn

Thương mại điện tử nông thôn: khi đơn hàng đi tới tận cổng làng

Đầu năm 2024, ở trấn Đại Tập, huyện Tào (曹县, tỉnh Sơn Đông), khách buôn từ khắp nơi đứng chờ trước cổng xưởng may để giành cho bằng được những lô mã diện quần (马面裙) vừa ra lò. Công nhân Tôn Văn Á (孙文亚) kể với Tân Hoa Xã rằng mấy tháng đó ngày nào cũng tăng ca, có tháng chị nhận về 9.000 nhân dân tệ. Chỉ riêng dịp Tết năm ấy, doanh số mã diện quần của huyện đã vượt 300 triệu nhân dân tệ.

Điều đáng nói là huyện Tào không phải một trung tâm dệt may lâu đời. Đầu những năm 2000, đây vẫn là vùng nông nghiệp nghèo ở phía tây nam Sơn Đông, giáp Hà Nam. Người dân bắt đầu bán hàng trên mạng từ khoảng năm 2010, theo lối “một shop kéo một hộ, một hộ kéo một phố, một làng kéo một trấn”. Đến nay, huyện có 8.476 doanh nghiệp thương mại điện tử và 91.200 cửa hàng trực tuyến, trong đó 15.000 shop bán hán phục; 350.000 người — tương đương 20% dân số huyện — sống bằng nghề này. Lượng bưu kiện ra vào mỗi ngày ở huyện Tào là 750.000 kiện. Từ năm 2010 đến 2020, tổng sản phẩm của huyện tăng từ 12,2 tỷ nhân dân tệ lên 46,38 tỷ, thứ hạng trong tỉnh nhảy từ 108 lên 55.

Đó chính là “thương mại điện tử nông thôn” (农村电商) mà người Trung Quốc nói tới: không phải một sàn giao dịch đặt ở thành phố, mà là cả một chuỗi sản xuất – đóng gói – vận chuyển – bán hàng nằm trong làng, do người nông thôn làm chủ. Chuỗi ấy chạy hai chiều: hàng công nghiệp theo xe tải đi xuống tận nhà, và nông sản, đồ thủ công theo bưu kiện đi lên thành phố.

Từ “làng ve chai” đến làng bán hàng trực tuyến

Trước huyện Tào, người ta thường nhắc đến một câu chuyện khác ở thôn Đông Phong (东风村), trấn Sa Tập, huyện Tuy Ninh, tỉnh Giang Tô. Năm 2006, ba thanh niên đi làm ăn xa trở về làng — Tôn Hàn, Hạ Khải, Trần Lôi — mở những cửa hàng trực tuyến đầu tiên của thôn, bán đồ gỗ lắp ráp đơn giản. Tháng đầu, họ bán được vài chục vạn nhân dân tệ. Cả thôn khi đó nổi tiếng vì nghề khác: đi thu gom đồng nát, nên dân quanh vùng gọi nó là “làng ve chai”.

Hai mươi năm sau, Sa Tập được báo chí gọi là “thị trấn sản xuất – bán nội thất qua mạng số một cả nước”. Năm 2025, cả huyện Tuy Ninh đạt doanh số bán lẻ qua mạng 30 tỷ nhân dân tệ, riêng nội thất bán trực tuyến là 20 tỷ, đứng đầu tỉnh Giang Tô và thứ tư toàn quốc. Huyện có hơn 2.200 xưởng sản xuất đồ gỗ và hơn 4.000 đơn vị bán hàng trực tuyến. Cảng đường bộ Hoài Hải (淮海公路港) trong huyện là nơi đặt bốn trung tâm phân phối lớn, mỗi ngày xử lý khoảng 3.200 tấn hàng, với các tuyến nối 80 thành phố, giúp hạ chi phí vận chuyển của doanh nghiệp địa phương hơn 15%.

Những làng như Đông Phong hay Đại Tập có một tên gọi chung: “làng Taobao” (淘宝村). Theo định nghĩa của Viện Nghiên cứu Alibaba, một làng được công nhận khi doanh số thương mại điện tử cả năm vượt 10 triệu nhân dân tệ và số hộ mở shop đạt ngưỡng quy định. Năm 2009 cả nước có đúng 3 làng như vậy; năm 2021 con số đã vượt 7.000, cụ thể là 7.023 làng; đến năm 2022, thống kê của Viện Nghiên cứu Alibaba và Trung tâm Nghiên cứu Quy hoạch Không gian, Đại học Nam Kinh, ghi nhận 7.780 làng Taobao và 2.429 “trấn Taobao”, trải trên 28 tỉnh, thành.

Ba nghìn tỷ nhân dân tệ một năm

Theo số liệu của Bộ Thương mại Trung Quốc, năm 2023 doanh số bán lẻ trực tuyến ở nông thôn đạt 2,5 nghìn tỷ nhân dân tệ, tăng 12,9% so với năm trước và gấp gần 13 lần năm 2014; doanh số nông sản bán qua mạng đạt 587,03 tỷ nhân dân tệ, tăng 12,5%, gấp khoảng 5 lần năm 2014.

Năm 2025 là năm đầu tiên doanh số bán lẻ trực tuyến ở nông thôn vượt mốc 3 nghìn tỷ nhân dân tệ, theo dữ liệu lớn thương mại mà Bộ Thương mại công bố đầu tháng 2/2026; doanh số nông sản bán qua mạng đạt 783,31 tỷ nhân dân tệ, tăng 9,9%. Nhưng nếu hình dung thương mại điện tử nông thôn chỉ là “nông dân bán nông sản” thì sẽ hiểu sai bức tranh: phần lớn 3 nghìn tỷ ấy là người nông thôn mua hàng. Năm 2025, chương trình đổi máy gia dụng, điện thoại cũ ở cấp huyện đạt 4,823 triệu máy và 158,6 tỷ nhân dân tệ doanh số; doanh thu dịch vụ ở cấp huyện đạt 9.100 tỷ nhân dân tệ, tăng 5,9%. Tổng mức bán lẻ hàng tiêu dùng ở nông thôn tăng 4,1%, nhanh hơn thành thị 0,5 điểm phần trăm.

Số người bán cũng thay đổi về chất. Cuối năm 2025, cả nước có 20,074 triệu người bán hàng trực tuyến ở nông thôn, tăng 4,6%; trong đó 7,477 triệu người bán qua hình thức “livestream + mạng xã hội”, tăng 5,1%.

Bưu kiện phải tới được cái sân nhà

Có sàn, có người bán, nhưng nếu bưu kiện không tới được làng thì mọi con số trên đều vô nghĩa. Vì vậy từ năm 2014 Trung Quốc triển khai chương trình đưa chuyển phát nhanh về nông thôn, và đến cuối Kế hoạch 5 năm lần thứ 13, 98% số thị trấn đã có điểm nhận gửi bưu kiện. Đến cuối năm 2024, theo Cục Bưu chính Nhà nước, cả nước có 337.800 điểm phục vụ tổng hợp cấp thôn — mỗi điểm làm nhiều việc cùng lúc: nhận hàng thay hàng xóm, phát hàng, gửi hàng, kiêm luôn bán tạp hoá.

Năm 2025, 100% số huyện trên cả nước đã có trung tâm phân phối logistics; nhà nước hỗ trợ xây thêm 348 trung tâm cấp huyện và 562 điểm chuyển phát cấp huyện, xã; mạng bưu chính phổ thông chuyển hơn 7 tỷ bưu kiện tới các xã; tỷ lệ giao hàng chung chuyến ở nông thôn vượt 30%. Con số cuối cùng này quan trọng, vì gom đơn của nhiều hãng vào một chuyến là cách duy nhất để giá giao hàng ở xã không đắt hơn ở phố.

Chính sách đi kèm khá cụ thể. Văn kiện số 1 năm 2026 của Trung ương yêu cầu “thực hiện công trình thương mại điện tử nông thôn chất lượng cao, đẩy mạnh việc nền tảng thương mại điện tử hỗ trợ cấp cơ sở, tăng cường xây dựng hạ tầng làm lạnh trước vận chuyển, kho bảo quản, phân loại và sơ chế tại vùng sản xuất”. Riêng năm 2025, nhà nước đã hỗ trợ xây 1.428 cơ sở sơ chế, thương phẩm hoá nông sản.

Livestream: chiếc điện thoại thành “nông cụ mới”

Cách bán cũng đổi. Theo số liệu của nền tảng Douyin, từ tháng 9/2024 đến tháng 9/2025, nền tảng này bán ra 10,2 tỷ đơn hàng nông sản, bình quân 24,48 triệu đơn mỗi ngày. Trong năm 2025, các nền tảng lớn của Trung Quốc tổ chức hơn 4 triệu phiên livestream giúp nông dân bán hàng, tiêu thụ hơn 10 tỷ đơn đặc sản nông nghiệp, bình quân gửi đi hơn 20 triệu đơn mỗi ngày.

Có những câu chuyện rất cụ thể. Anh Hứa Đa (许多), nông dân trồng ớt chuông ở Thọ Quang, Sơn Đông, có 415.000 người theo dõi; lần đầu thử livestream, doanh số ớt chuông của anh tăng 300%. Mùa hè năm 2025, đào ở trấn Kim Trủng Tử (An Khâu, Sơn Đông) ế hàng, anh tổ chức một nhóm 18 sinh viên học nghề thương mại điện tử, nghĩ kế hoạch trong đêm và bán hết hơn 100.000 cân đào chỉ trong ba ngày. Cùng mùa đó, chị “Nhị tỷ Nghi Mông” bán 80.000 đơn đào giúp người trồng trong huyện.

Ở Quý Châu, Đinh Lãng quay cảnh bà Trương nấu ăn bằng bếp củi ở làng Hoán Hà, video đạt hơn 10 triệu lượt xem, giúp bán hơn 5.000 đơn khoai lang tím cho nông dân; ngôi làng sau đó thành điểm du lịch có nhà nghỉ, khu cắm trại. Một chuyên gia của Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc mô tả sự thay đổi này bằng câu: phòng livestream đã trở thành “nông cụ mới”, còn livestream là “nông vụ mới”. Để có người làm nghề đó, riêng năm 2025 nhà nước tổ chức 12 kỳ “Đại giảng đường thương mại điện tử nông thôn” với hơn 140.000 lượt người học.

Chỗ còn khó

Phía sau những con số là ba vấn đề chưa giải xong. Thứ nhất, nông sản tươi rất dễ hỏng: không có kho lạnh ở vùng trồng thì bán được nhiều lại càng lỗ, nên hai văn kiện số 1 gần đây đều nhắc tới hạ tầng làm lạnh trước vận chuyển và sơ chế tại chỗ. Thứ hai, nhân lực: có hạ tầng mà không có người biết vận hành shop, làm nội dung, đóng gói thì điểm phục vụ chỉ còn là nơi nhận hàng. Thứ ba là địa lý — vùng miền tây xa xôi từng nhiều năm nằm ngoài vùng “miễn phí vận chuyển” vì chi phí giao quá cao; từ năm 2022 mới có nền tảng thử mô hình gom hàng trung chuyển, và đến tháng 9/2025 thì miễn phí khâu trung chuyển cho Tây Tạng, Cam Túc, Ninh Hạ, Nội Mông. Kết quả hiện ra rất nhanh: đơn bánh chẻo ở những nơi này tăng 371%, hải sản tăng gần 183%, hạt dẻ cười nhập khẩu tăng 197%.

Mục tiêu nhà nước đặt ra trong Ý kiến chỉ đạo về đẩy mạnh thương mại điện tử nông thôn chất lượng cao do 9 bộ ngành ban hành tháng 3/2024, thời hạn 5 năm: 100 “huyện dẫn đầu”, 1.000 doanh nghiệp lưu thông số cấp huyện, 1.000 căn cứ livestream cấp huyện và 10.000 “người dẫn dắt” thương mại điện tử nông thôn. Trước đó, chương trình thí điểm “thương mại điện tử vào nông thôn” đã hỗ trợ 1.489 huyện, gần 3.000 trung tâm dịch vụ và logistics cấp huyện cùng hơn 158.000 điểm dịch vụ cấp xã.

Người Việt đi Trung Quốc thì thấy gì?

Thương mại điện tử nông thôn Trung Quốc không phải một điểm tham quan có bán vé. Nhưng nếu bạn đi tuyến Sơn Đông (Hà Trạch) hoặc Giang Tô (Từ Châu), hai nơi này cách nhau trong tầm một buổi xe: huyện Tào với các xưởng may hán phục và chợ vải, và trấn Sa Tập với “phòng khách thị trấn” trưng bày đồ gỗ nội thất bán trực tuyến, nơi cũng là lớp tập huấn cho người làm nghề. Đây là khu sản xuất chứ không phải khu du lịch, nên hãy hỏi trước qua khách sạn hoặc đơn vị lữ hành, và kiểm lại giờ mở cửa trước khi đi.

Với người mua hàng, có một chi tiết thực dụng: các điểm nhận – phát bưu kiện nằm dày ở cả thị trấn lẫn nông thôn, nên khi ở Trung Quốc bạn có thể đặt nông sản, đồ thủ công rồi chọn nhận tại điểm gần khách sạn. Lưu ý các phiên livestream bán nông sản phục vụ người mua trong nội địa Trung Quốc; muốn mua số lượng lớn mang về Việt Nam thì đi theo đường xuất khẩu chính ngạch, không dùng đường giao hàng nội địa.

Điều đáng học không nằm ở công nghệ, mà ở ba thứ rất cụ thể: một điểm nhận hàng ở mỗi làng, một kho lạnh ở vùng trồng, và một lớp người bán biết dùng điện thoại. Thiếu một trong ba, con số nghìn tỷ sẽ không bao giờ xuất hiện.

Nguồn: Bộ Thương mại Trung Quốc — 商务部流通发展司负责人解读《商务部等9部门关于推动农村电商高质量发展的实施意见》 | 21世纪经济报道 — 3万亿农村电商，如何再向上？中央一号文件释放清晰信号 | Tân Hoa Xã (新华网) — 县 ·观察｜山东曹县：马面裙之后，如何重返“顶流”？ | 中共江苏省委新闻网 (theo 新华日报) — 睢宁电商家居产业20年两度迭代 从“卖全国”到“卖全球” | Bộ Nông nghiệp và Nông thôn Trung Quốc (dẫn 农民日报) — 电商助农 “丰”景正好

Nguồn: Bộ Thương mại Trung Quốc — 商务部流通发展司负责人解读《商务部等9部门关于推动农村电商高质量发展的实施意见》 | 21世纪经济报道 — 3万亿农村电商，如何再向上？中央一号文件释放清晰信号 | Tân Hoa Xã (新华网) — 县 ·观察｜山东曹县：马面裙之后，如何重返“顶流”？ | 中共江苏省委新闻网 (theo 新华日报) — 睢宁电商家居产业20年两度迭代 从“卖全国”到“卖全球” | Bộ Nông nghiệp và Nông thôn Trung Quốc (dẫn 农民日报) — 电商助农 “丰”景正好