Trung tâm dữ liệu

Đêm ở Quý An, và một bộ phim được dựng cách đó 1.700 km

Ở Bắc Kinh, một nhóm làm phim hoạt hình đẩy lên hệ thống hàng nghìn khung hình cần dựng hiệu ứng. Ở đầu bên kia, tại Quý An — một khu thuộc thành phố Quý Dương, tỉnh Quý Châu — dãy tủ máy chủ trong nhà máy dữ liệu nhận việc, chạy liên tục nhiều giờ rồi trả kết quả về. Bộ phim Na Tra 2 có hơn 40% cảnh hiệu ứng đặc biệt được dựng bằng sức tính toán đặt tại Quý Châu. Trước đó, trung tâm siêu máy tính Quý An đã giúp hoàn thành hơn 50 bộ phim, trong đó có Trái Đất lang thang, Đại dương sâu và Tam Thể.

Đó không phải may mắn của một xưởng phim. Đằng sau là một quyết định hạ tầng: từ tháng 2 năm 2022, Trung Quốc triển khai chương trình mang tên “Đông số Tây toán” (东数西算) — dữ liệu phát sinh ở phương đông, đem tính toán ở phương tây.

Vì sao người ta kéo máy chủ về miền tây

Miền đông Trung Quốc tập trung khoảng 70% nhu cầu tính toán của cả nước, nhưng cũng là nơi đất đắt và điện đắt nhất. Theo bản so sánh tám trung tâm tính toán công bố tháng 8 năm 2026, giá điện công nghiệp ở các tỉnh phía tây chỉ khoảng 0,2–0,35 nhân dân tệ một kWh, còn phía đông là 0,6–1,0 nhân dân tệ, tức đắt hơn 40–65%. Một trung tâm dữ liệu công suất 100 MW đặt ở phía tây tiết kiệm hơn 100 triệu nhân dân tệ tiền điện mỗi năm.

Ba thứ khác cũng quyết định: đất, khí hậu và nước. Máy chủ không sợ lạnh, chúng sợ nóng. Nhiệt độ ngoài trời càng thấp, hệ thống làm mát càng chạy ít, hoá đơn càng nhẹ. Miền tây Trung Quốc — Nội Mông, Cam Túc, Ninh Hạ, Quý Châu — có khí hậu mát, quỹ đất rộng và nguồn điện gió, điện mặt trời, thuỷ điện dồi dào. Đúng cái từng là bất lợi — xa, lạnh, ít dân — lại thành lợi thế.

Tám trung tâm, mười cụm — tấm bản đồ tính toán của Trung Quốc

Chương trình chốt tám trung tâm tính toán quốc gia, mỗi trung tâm gắn với một hoặc hai cụm trung tâm dữ liệu, tổng cộng mười cụm, trải trên 14 tỉnh thành. Bốn trung tâm phía đông nhận việc cần phản hồi tức thì; bốn trung tâm phía tây nhận việc nặng, chậm hơn nhưng rẻ hơn nhiều.

Đến đầu năm 2025, vòng tròn độ trễ 20 mili giây giữa tám trung tâm cơ bản đã hoàn thành: từ Hô Hòa Hạo Đặc tới cụm Bắc Kinh – Thiên Tân – Hà Bắc chỉ dưới 5 mili giây, tới Thành Đô – Trùng Khánh, Đồng bằng sông Dương Tử và Vùng Vịnh đều trong 20 mili giây. Cụm Quý An tới Quảng Châu, Thâm Quyến khoảng 10 mili giây, tới Thành Đô và Trùng Khánh khoảng 6 mili giây.

Chỉ số PUE — một con số quyết định lãi lỗ

Người trong ngành đo mức tiêu thụ điện của một trung tâm dữ liệu bằng chỉ số hiệu quả sử dụng điện năng, viết tắt là PUE. Cách hiểu đơn giản: nếu PUE bằng 2, thì cứ 1 kW điện cho máy chủ tính toán phải tốn thêm 1 kW để làm mát và phân phối điện — một nửa hoá đơn đổ vào việc giữ máy cho mát. PUE càng gần 1 càng tốt.

Tháng 7 năm 2024, bốn cơ quan trung ương Trung Quốc ra kế hoạch riêng về trung tâm dữ liệu xanh, đặt mốc: đến cuối năm 2025, tỉ lệ lấp đầy tủ máy chủ toàn quốc không dưới 60%, PUE trung bình dưới 1,5; trung tâm dữ liệu lớn và siêu lớn xây mới hoặc cải tạo phải đưa PUE xuống dưới 1,25; riêng dự án nằm trong tám trung tâm quốc gia không được vượt 1,2. Kế hoạch còn chặn xây mới: thành phố nào đã có trung tâm dữ liệu vận hành hơn một năm mà tỉ lệ lấp đầy dưới 50% thì nguyên tắc là không cho làm cụm mới.

Quý Châu — từ tỉnh nghèo thành thung lũng dữ liệu

Quý Châu từng bị coi là tỉnh miền núi khó phát triển: địa hình hiểm trở, giao thông khó, gần như đứng ngoài các đợt đầu tư lớn. Rồi chính cái bất lợi ấy thành lợi thế. Nhiệt độ trung bình ở Quý Châu quanh 20°C cả mùa hè, chính quyền địa phương ví von đây là “máy điều hoà miễn phí” cho máy chủ. Giá điện ở Quý Châu khoảng 0,35 nhân dân tệ một kWh, trong khi mức phổ biến nơi khác là 0,5 nhân dân tệ, rẻ hơn chừng 30%.

Từ năm 2017, Apple đã đầu tư khoảng 1 tỉ đô-la Mỹ xây trung tâm dữ liệu tại Quý Châu để lưu và xử lý dữ liệu người dùng tại Trung Quốc, gồm cả dữ liệu iCloud; trung tâm này vận hành qua một doanh nghiệp địa phương thuộc sở hữu chính quyền tỉnh. Tencent đi xa hơn: năm 2018 họ đưa một trung tâm dữ liệu vào trong hang núi ở Quý Dương, diện tích lên tới 470.000 mét vuông, vận hành khoảng 300.000 máy chủ. Trung tâm của Huawei ở Quý An được tính toán là tiết kiệm khoảng 1,1 tỉ kWh điện mỗi năm.

Kết quả đến hết năm 2024: tổng sức tính toán của tỉnh vượt 57 EFLOPS (mỗi EFLOPS là một tỉ tỉ phép tính mỗi giây), trong đó phần tính toán thông minh chiếm hơn 90%; Quý Châu cung cấp khoảng 23% tổng sức tính toán của cả nước và đã hoàn thành các giao dịch tính toán trị giá 11,35 tỉ nhân dân tệ. Tỉnh ban hành 26 chính sách ưu đãi để hút doanh nghiệp.

Còn lại là những việc chưa xong

Bức tranh không phải toàn màu hồng. Chính quyền Quý Châu nói thẳng: tỉnh còn thiếu nhân lực trình độ cao, thiếu công nghệ nội sinh và phối hợp giữa các vùng còn yếu. Nước làm mát là vấn đề với vùng tây khô hạn. Và cơn sốt trí tuệ nhân tạo đang đẩy nhu cầu điện lên rất nhanh — theo số liệu công bố năm 2026, mỗi ngày lượng văn bản mà các mô hình trí tuệ nhân tạo ở Trung Quốc xử lý vượt 140.000 tỉ đơn vị, gấp hơn 1.000 lần hai năm trước.

Với người đi du lịch, nói cho rõ: trung tâm dữ liệu không phải điểm tham quan. Chúng nằm trong khu công nghiệp có kiểm soát an ninh, không bán vé, không mở cửa cho khách. Nhưng khi bạn ngồi ở Quý Dương gọi một chuyến xe, quét mã trả tiền hay xem một bộ phim hoạt hình Trung Quốc, rất có thể phần tính toán đằng sau đang chạy trong một dãy tủ máy chủ cách đó vài chục cây số. Hạ tầng này là thứ cả một nền kinh tế đang xây, và nó đã đổi cách người Trung Quốc phân bổ điện, đất và việc làm.

Nguồn: (国家发展改革委 — Kế hoạch hành động phát triển xanh cho trung tâm dữ liệu, 7/2024) · (VnEconomy — Quý Châu: thung lũng dữ liệu mới) · (VietnamPlus — Quý Châu và nền kinh tế số) · (讯石光通讯网 — Bốn năm Đông số Tây toán) · (新浪新闻 — So sánh tám trung tâm, bản 2026)

Nguồn: (国家发展改革委 — Kế hoạch hành động phát triển xanh cho trung tâm dữ liệu, 7/2024) · (VnEconomy — Quý Châu: thung lũng dữ liệu mới) · (VietnamPlus — Quý Châu và nền kinh tế số) · (讯石光通讯网 — Bốn năm Đông số Tây toán) · (新浪新闻 — So sánh tám trung tâm, bản 2026)