Nông nghiệp công nghệ cao — Trung Quốc tự nuôi 1,4 tỷ người thế nào

Nông nghiệp công nghệ cao: Trung Quốc tự nuôi 1,4 tỷ người thế nào

Ở huyện Triều Dương, tỉnh Liêu Ninh, vào một buổi sáng tháng Mười, người ta có thể thấy ba thứ cùng lúc trên một cánh đồng ngô: một máy gặt liên hợp tự hành cắt theo đường định vị vệ tinh, một chiếc máy bay không người lái cỡ lớn bay cách mặt đất bốn mét để phun thuốc, và một kỹ thuật viên ngồi trên bờ ruộng xem dữ liệu độ ẩm đất trên máy tính bảng. Ba mươi năm trước, chỗ này cần hai chục người và ba ngày. Bây giờ cần ba người và một buổi.

Câu chuyện nông nghiệp Trung Quốc hay bị kể bằng hai con số rất to: 1,4 tỷ người ăn và 9% diện tích đất canh tác của thế giới. Nhưng hai con số đó không giải thích được điều gì. Điều cần giải thích là: làm thế nào một nước chỉ có 9% đất canh tác, 6% nước ngọt và ngày càng ít nông dân trẻ lại vẫn tự trồng đủ lương thực, và đang đặt mục tiêu cao hơn nữa cho năm 2030.

Năm 2025 và những con số cho thấy sự chuyển dịch

Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc công bố ngày 12 tháng 12 năm 2025: sản lượng lương thực cả năm đạt mức cao nhất trong lịch sử, khoảng 714,88 triệu tấn, tăng 8,4 triệu tấn so với năm trước. Đây là năm thứ hai liên tiếp sản lượng đứng trên 700 triệu tấn, sau lần đầu tiên vượt mốc đó vào năm 2024.

Điều đáng đọc không nằm ở con số tổng mà ở chỗ tăng từ đâu. Hơn 90% mức tăng đến từ vụ thu — vụ lớn nhất trong năm. Ba tỉnh Đông Bắc cùng Nội Mông và Tân Cương đóng góp gần 70% mức tăng cả nước. Tính theo cây trồng, ngô chiếm khoảng 75% mức tăng. Tức là phần lớn thành tích của năm đến từ một vùng đất rộng, ít người, lạnh và khô — nơi cơ giới hoá và giống mới tạo ra khác biệt lớn nhất.

Ba trụ đỡ: đất, giống, máy

Trụ thứ nhất là đất — và đây là phần cứng nhắc nhất. Trung Quốc duy trì một "đường đỏ" về diện tích đất canh tác: không được để tổng diện tích xuống dưới 1,8 tỷ mẫu, tương đương khoảng 120 triệu hecta. Muốn lấy đất nông nghiệp làm khu công nghiệp hay đô thị thì nơi khác phải bù lại diện tích tương đương, và việc bù trừ đó bị kiểm soát chặt. Song song, nước này đã xây được khoảng 66,7 triệu hecta "đất nông nghiệp tiêu chuẩn cao" — tức ruộng được san phẳng, làm đường bờ, xây kênh tưới tiêu, để máy lớn vào được và nước không thất thoát.

Trụ thứ hai là giống. Khoảng 64% mức tăng năng suất của Trung Quốc hiện đến từ tiến bộ khoa học — công nghệ, và phần lớn trong đó là giống. Các viện nghiên cứu lúa và ngô của nước này đã cho ra những giống chịu mặn, chịu hạn và chín sớm, cho phép trồng được ở những vùng trước đây bỏ hoang. Đây là lĩnh vực Trung Quốc vẫn phụ thuộc nước ngoài ở một số dòng — nhất là giống rau và giống lợn cao sản — và là lý do "an ninh giống" trở thành một mục riêng trong các kế hoạch 5 năm gần đây.

Trụ thứ ba là máy, và đây là phần thay đổi nhanh nhất. Tỷ lệ cơ giới hoá trong gieo trồng và thu hoạch đã lên 76,7%. Nhưng bước nhảy thật sự nằm ở máy bay không người lái nông nghiệp: hơn 300.000 chiếc đang hoạt động, phủ hơn 460 triệu mẫu mỗi năm, tương đương khoảng 30,67 triệu hecta. Một chiếc máy bay nông nghiệp cỡ lớn phun được hàng chục hecta một ngày, ban đêm, không giẫm lên ruộng, không cần người đi bộ giữa đồng. Với một nước mà nông dân ngày càng ít và già, đây là cách bù lao động rẻ nhất.

Văn bản số 1 của Trung ương năm 2026 — văn kiện chính sách quan trọng nhất trong năm — nói thẳng hướng đi: mở rộng dùng máy bay không người lái và rô bốt, đẩy việc tích hợp trí tuệ nhân tạo vào nông nghiệp. Dự thảo Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026–2030) cũng đặt mục tiêu nâng sản lượng lương thực lên khoảng 725 triệu tấn vào năm 2030.

Vì sao vẫn phải đặt mục tiêu cao hơn, khi đã đủ ăn

Nghe có vẻ nghịch lý: sản lượng kỷ lục, bình quân mỗi người 500 kilôgam lương thực — cao hơn ngưỡng an ninh lương thực quốc tế là 400 kilôgam — mà vẫn phải nâng mục tiêu. Có ba lý do được các chuyên gia Trung Quốc nêu ra, và cả ba đều dễ hiểu với người Việt Nam.

Một, ăn thịt nhiều hơn thì cần nhiều ngô hơn. Khi thu nhập tăng, người ta ăn ít cơm và ăn nhiều thịt, trứng, sữa. Một kilôgam thịt heo cần khoảng ba kilôgam thức ăn chăn nuôi. Vậy nên nhu cầu lương thực thật sự tăng nhanh hơn dân số rất nhiều, dù dân số gần như đứng yên.

Hai, thời tiết cực đoan. Hạn ở phía nam, lũ ở phía bắc, mưa kéo dài bất thường — năm 2025 chính là ví dụ: sản lượng vẫn tăng nhưng phải "giành" được trong điều kiện bất lợi, và phần lớn mức tăng dồn vào một vụ. Khi sản lượng phụ thuộc vào một vụ lớn, rủi ro cũng dồn vào đó.

Ba, nhập khẩu là điểm yếu chiến lược. Trung Quốc tự túc được lương thực chính — gạo, lúa mì — nhưng phải nhập khẩu một lượng lớn đậu nành và ngô làm thức ăn chăn nuôi mỗi năm. Đậu nành là mắt xích dễ bị tổn thương nhất trong chuỗi này, và đó là lý do chính sách khuyến khích nông dân trồng đậu nành trong nhiều năm liền, với kết quả là bốn năm liên tiếp sản lượng đậu nành giữ trên 20 triệu tấn.

Chuyện nông thôn, không chỉ chuyện sản lượng

Nếu chỉ đọc con số lương thực, ta bỏ qua một nửa câu chuyện. Song song với việc tăng sản lượng, Trung Quốc đang cố giữ người ở lại nông thôn, hoặc ít nhất để thu nhập nông thôn không tụt quá xa thành thị. Năm 2025, thu nhập khả dụng bình quân đầu người của cư dân nông thôn tăng 6% theo giá thực tế. Giá trị tăng thêm của ngành chế biến thực phẩm và phụ phẩm nông nghiệp tăng 5,6%.

Cơ sở hạ tầng nông thôn cũng đổi: tỷ lệ hộ dân có nhà vệ sinh hợp vệ sinh đạt khoảng 77%. 832 huyện từng thuộc diện nghèo đang được khuyến khích xây hai tới ba ngành chủ lực có sức lan toả — thường là một loại nông sản đặc trưng cộng với chế biến và du lịch nông thôn. Và đây là điểm đáng chú ý cho người làm nông ở Việt Nam: chính sách của Trung Quốc không chỉ trả tiền cho nông dân trồng nhiều, mà còn xây thương hiệu cho một sản phẩm của một huyện, rồi bán sản phẩm đó qua thương mại điện tử.

Nhìn sang Việt Nam: những điểm có thể học và những điểm không

Có ba việc Việt Nam có thể nhìn thẳng vào cách làm của Trung Quốc mà không cần bắt chước toàn bộ.

Thứ nhất là dịch vụ bay phun thuốc. Mô hình thuê máy bay không người lái theo hecta, không cần nông dân mua máy, đã phổ biến ở Trung Quốc và bắt đầu có ở đồng bằng sông Cửu Long. Đây là loại công nghệ có chi phí đầu tư ban đầu thấp nhất và hiệu quả thấy ngay — đặc biệt với lúa, mía và cây ăn trái.

Thứ hai là hạ tầng đất. Phần lớn hiệu quả của máy móc Trung Quốc đến từ việc họ đã làm phẳng ruộng, xây đường bờ và kênh nội đồng trước. Mua máy gặt lớn mà ruộng không lên bờ được thì máy không chạy.

Thứ ba là tổ chức thu mua. Ở Trung Quốc, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến thường đứng ra bao tiêu theo tiêu chuẩn về giống, độ ẩm, kích cỡ. Người trồng biết trước mình phải giao đúng loại gì. Ngược lại, việc gì Việt Nam không nên máy móc sao chép là mô hình "đường đỏ" đất canh tác — cách Trung Quốc khoá cứng diện tích chỉ vận hành được trong một hệ thống quản lý đất đai tập trung, và bản thân nó cũng gây nhiều hệ quả về giá đất ở nông thôn.

Cuối cùng, một điều thiết thực cho người muốn tới xem tận mắt: các khu trình diễn nông nghiệp công nghệ cao của Trung Quốc nằm rải rác ở Sơn Đông, Hà Nam, Hắc Long Giang và Quảng Đông, và phần lớn mở cho khách tham quan theo nhóm qua thư mời của đơn vị tổ chức hội chợ. Nếu bạn đi theo đoàn doanh nghiệp, hãy đăng ký trước với ban tổ chức hội chợ nông nghiệp — thường tổ chức ở Sơn Đông vào mùa thu. Còn nếu đi tự túc, hãy kiểm tra lại lịch và điều kiện tham quan, vì phần lớn khu kỹ thuật không mở cửa tự do.

Trung Quốc cũng xuất khẩu kỹ thuật nông nghiệp

Một phần câu chuyện ít được kể là Trung Quốc không chỉ giữ công nghệ cho mình. Trong khuôn khổ hợp tác nông nghiệp với châu Phi, nước này đã cam kết cung cấp 1 tỷ nhân dân tệ viện trợ lương thực khẩn cấp, xây 100.000 mẫu mô hình nông nghiệp tiêu chuẩn, cử 500 chuyên gia nông nghiệp và lập một liên minh đổi mới khoa học công nghệ nông nghiệp. Ngoài ra, tại các hội nghị hợp tác nông nghiệp với ASEAN, phía Trung Quốc nhiều lần nói sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, kỹ thuật và cơ hội phát triển về nông nghiệp xanh, thông minh.

Với Việt Nam, đây là điểm đáng chú ý ở hai mặt. Một mặt, các mô hình trình diễn và chuyên gia là kênh chuyển giao kỹ thuật mà doanh nghiệp trong nước có thể tiếp cận. Mặt khác, cùng lúc đó Trung Quốc cũng đang bán giống, phân bón, máy nông nghiệp và thiết bị bay nông nghiệp ra thị trường Đông Nam Á — tức vừa chia sẻ kỹ thuật vừa mở thị trường cho công nghiệp phụ trợ của mình. Cả hai việc diễn ra đồng thời, và người tiếp nhận nên biết mình đang tham gia vào phần nào.

Nguồn: Chính phủ Trung Quốc (Tân Hoa xã) — “Sản lượng lương thực Trung Quốc lập mức cao mới năm 2025” (dẫn Bộ Nông nghiệp và Nông thôn: 714,9 triệu tấn, đậu nành 20,91 triệu tấn, tỷ lệ đóng góp khoa học công nghệ 64%, 300.000 máy bay không người lái nông nghiệp) — https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202601/22/content_WS697194eac6d00ca5f9a08b6f.html · Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện Trung Quốc (Tân Hoa xã) — “Trung Quốc giữ vững bát cơm của mình và đóng góp cho an ninh lương thực thế giới” (dẫn Tổng cục Dự trữ Lương thực và Vật tư chiến lược: đường đỏ 1,8 tỷ mẫu, 66,7 triệu hecta đất nông nghiệp tiêu chuẩn cao, bình quân 500 kg/người) — http://english.scio.gov.cn/pressroom/2025-10/15/content_118124378.html · ECNS (CGTN) — “Sản lượng lương thực hướng tới 725 triệu tấn vào năm 2030” (dự thảo Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 và văn bản số 1 năm 2026 về máy bay không người lái, rô bốt, trí tuệ nhân tạo) — https://www.ecns.cn/m/news/economy/2026-03-06/detail-ihfaizcc2504925.shtml · VTV — “Sản lượng lương thực của Trung Quốc đạt mức cao kỷ lục” (dẫn số liệu Cục Thống kê Quốc gia ngày 12-12-2025) — https://vtv.vn/san-luong-luong-thuc-cua-trung-quoc-dat-muc-cao-ky-luc-10025121216455868.htm · Báo Quốc tế — “Trung Quốc ban hành kế hoạch 5 năm về hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn” — https://baoquocte.vn/trung-quoc-ban-hanh-ke-hoach-5-nam-ve-hien-dai-hoa-nong-nghiep-va-nong-thon-401545.html

Nguồn: (Chính phủ Trung Quốc – Tân Hoa xã, “Sản lượng lương thực Trung Quốc lập mức cao mới trong năm 2025”, 22-1-2026 — 714,9 triệu tấn, đậu nành 20,91 triệu tấn, thịt 100,72 triệu tấn, tỷ lệ cơ giới hoá 76,7%, hơn 300.000 máy bay không người lái nông nghiệp, 460 triệu mẫu) · (Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện, “Trung Quốc giữ vững ‘bát cơm’ và đóng góp cho an ninh lương thực thế giới”, 15-10-2025 — đường đỏ 1,8 tỷ mẫu tương đương 120 triệu hecta, 66,7 triệu hecta đất nông nghiệp tiêu chuẩn cao, 500 kg lương thực/người, 9% đất canh tác và 6% nước ngọt của thế giới) · (ECNS – CGTN, “Sản lượng lương thực hướng tới 725 triệu tấn vào năm 2030”, 6-3-2026 — dự thảo Kế hoạch 5 năm lần thứ 15, văn bản số 1 năm 2026 về máy bay không người lái và rô bốt) · (VTV, “Sản lượng lương thực của Trung Quốc đạt mức cao kỷ lục” — 714,88 triệu tấn theo Cục Thống kê Quốc gia) · (Báo Quốc tế, “Trung Quốc ban hành kế hoạch 5 năm về hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn”)