Sáng kiến Vành đai và Con đường — tiền Trung Quốc đi đâu

Sáng kiến Vành đai và Con đường: tiền Trung Quốc đi đâu

Ở phía bắc Nigeria, gần thành phố Kano, một nhà máy thép mới được khởi công năm 2025 với số vốn mà báo cáo của giới nghiên cứu ghi là hàng tỷ đô la Mỹ. Cách đó hơn tám nghìn kilômét, ở tỉnh Quảng Tây, một đoàn tàu container rời ga đi về phía biên giới. Và ở Congo, một hợp đồng xây dựng đường sắt trị giá hơn hai chục tỷ đô la Mỹ được ký trong cùng năm. Ba sự kiện này không liên quan tới nhau về mặt kỹ thuật, nhưng chúng cùng nằm trong một dòng chảy tài chính mà người ta quen gọi là Sáng kiến Vành đai và Con đường.

Tên gọi "Vành đai và Con đường" dễ khiến người ta hình dung một tuyến đường duy nhất. Thực tế đây là một khuôn khổ hợp tác bao trùm khoảng 150 quốc gia, không có cơ quan điều hành trung ương, không có sổ sách công khai, và được vận hành bằng hàng trăm thoả thuận song phương mỗi năm. Muốn biết tiền đi đâu, cách duy nhất là cộng lại các hợp đồng đã ký. Báo cáo thường niên của Trung tâm Tài chính Xanh – Sáng kiến Vành đai và Con đường (đặt tại Viện Tài chính Quốc tế Xanh, Bắc Kinh) làm đúng việc đó.

Năm 2025 là năm lớn nhất trong lịch sử sáng kiến

Theo báo cáo công bố đầu năm 2026, năm 2025 ghi nhận mức cam kết cao nhất kể từ khi sáng kiến ra đời năm 2013: 128,4 tỷ đô la Mỹ trong các hợp đồng xây dựng, tăng 81% so với năm 2024, và khoảng 85,2 tỷ đô la Mỹ vốn đầu tư, tăng 62%. Cộng lại, tổng mức tham gia đạt 213,5 tỷ đô la Mỹ thông qua khoảng 350 thoả thuận, tăng 19% về số lượng thoả thuận.

Tính lũy kế từ năm 2013 tới hết 2025, tổng mức tham gia của Trung Quốc qua sáng kiến này đạt 1.399 tỷ đô la Mỹ, trong đó khoảng 837 tỷ là hợp đồng xây dựng và 561 tỷ là đầu tư phi tài chính. Nói cách khác, gần một phần ba số đó được ký chỉ trong năm 2025 — một mức tập trung bất thường.

Hai dòng đáng chú ý nhất là dầu khí và châu Phi. Suốt nhiều năm, truyền thông quốc tế mô tả sáng kiến này như một chương trình xuất khẩu hạ tầng giao thông — đường sắt, cảng, cao tốc. Năm 2025 thì khác hẳn: dầu khí chiếm phần lớn nhất trong dòng vốn năng lượng, và châu Phi vượt lên đứng đầu về giá trị cam kết theo khu vực, với Nigeria 24,6 tỷ đô la Mỹ, Cộng hoà Congo 23,1 tỷ, Ả Rập Xê Út 19,8 tỷ và Iraq 4,5 tỷ.

Vì sao châu Phi bất ngờ vượt lên

Báo cáo đưa ra một cách lý giải rất thực dụng: một phần dòng vốn chảy về châu Phi vì thuế quan của Mỹ áp lên châu Phi thấp hơn so với châu Á. Khi hàng hoá Trung Quốc bị đánh thuế cao hơn ở các thị trường truyền thống, việc đặt nhà máy và khai thác nguyên liệu ở nơi có thuế đầu vào thấp trở thành một nước đi hợp lý về chi phí. Đây là điểm cần nhớ: một phần đáng kể vốn Vành đai và Con đường năm 2025 không phải là viện trợ, mà là đầu tư vì lợi ích thương mại trước mắt.

Ai bỏ vốn cũng đã thay đổi. Trong khi các hợp đồng xây dựng vẫn do doanh nghiệp nhà nước thống trị, dòng đầu tư năm 2025 được dẫn dắt bởi các doanh nghiệp tư nhân, nổi bật là Đông Phương Hy Vọng (thực phẩm và nông nghiệp), Tân Phát (nhôm, hoá chất) và Longi (điện mặt trời). Nghĩa là sáng kiến đang dần chuyển từ mô hình công ty xây dựng nhà nước sang mô hình nhà máy tư nhân đi tìm nguyên liệu và thị trường.

Những khoản mờ và cái khó kiểm chứng

Cần nói thẳng ba điều để tránh hiểu sai con số.

Thứ nhất, "cam kết" không phải "đã giải ngân". Một thoả thuận ký năm 2025 có thể trải qua nhiều năm mới được rót tiền, và một phần không bao giờ được thực hiện. Con số 1.399 tỷ đô la Mỹ là tổng giá trị các thoả thuận công bố được, không phải tổng tiền đã chi.

Thứ hai, dữ liệu này không có nguồn chính thức. Trung Quốc không công bố sổ sách tổng hợp về sáng kiến. Các nghiên cứu như báo cáo nêu trên phải tổng hợp từ thông báo của doanh nghiệp, hồ sơ đấu thầu và báo chí địa phương — nên mức sai lệch giữa các nghiên cứu khác nhau có thể tới hàng chục phần trăm.

Thứ ba, vay nợ là câu chuyện riêng. Một dự án có thể được liệt kê là "hợp đồng xây dựng" trong khi thực chất được tài trợ bằng khoản vay mà nước sở tại phải trả bằng nhiều cách khác nhau. Đây là gốc rễ của hầu hết tranh cãi về sáng kiến suốt mười năm qua, và không có bộ dữ liệu nào giải quyết trọn vẹn câu chuyện đó.

Việt Nam nằm ở đâu trong bức tranh này

Việt Nam chưa bao giờ ký văn kiện hợp tác chính thức nào đặt mình "trong" Vành đai và Con đường, nhưng vốn và kỹ thuật của các doanh nghiệp Trung Quốc vẫn có mặt qua các dự án cụ thể. Hai dự án đáng chú ý nhất trong giai đoạn gần đây đều liên quan tới đường sắt và đường bộ.

Dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng là một trong những dự án hạ tầng lớn nhất đang bàn ở Việt Nam. Tháng 8 năm 2026, khi Quốc hội thảo luận điều chỉnh dự án, tổng mức đầu tư tăng thêm hơn 86.000 tỷ đồng, tương đương 42,4%, và được chốt ở mức 289.339 tỷ đồng. Cùng kỳ đó, Quốc hội cũng thông qua chủ trương đầu tư đường Vành đai 5 vùng thủ đô Hà Nội với hơn 288.000 tỷ đồng. Hai dự án cộng lại trên 577.600 tỷ đồng.

Điều đáng quan tâm với người đọc Việt Nam không phải là nhãn dán "Vành đai và Con đường" — bởi lãnh đạo hai nước nhiều lần nói Việt Nam không đứng trong khuôn khổ đó — mà là cơ cấu thực tế: nhà thầu nào, vốn vay từ đâu, điều kiện vay ra sao, và hàng hoá lưu thông qua tuyến đó sẽ cạnh tranh với hàng sản xuất trong nước ở mức nào. Ba câu đó quan trọng hơn tên gọi.

Cách đọc tin về Vành đai và Con đường cho khỏi bị dẫn dắt

Vì chủ đề này gắn với địa chính trị, tin tức về nó thường bị kéo về hai cực: hoặc là "chiếm lĩnh thế giới", hoặc là "thất bại hoàn toàn". Vài cách kiểm tra thực dụng:

Và một điều nữa, đáng nhớ về dài hạn. Đọc báo cáo năm 2025, điều nổi lên rõ nhất không phải là quy mô, mà là sự dịch chuyển về ngành: công nghệ và sản xuất đã lên tới gần 28,7 tỷ đô la Mỹ, trong đó có trung tâm dữ liệu và pin. Sáng kiến này đang dần đổi bản chất từ xuất khẩu hạ tầng sang bảo đảm chuỗi cung ứng cho chính nền công nghiệp Trung Quốc. Với các nước tiếp nhận, câu hỏi vì thế cũng phải đổi: không còn là "được con đường hay không", mà là "được nhà máy nào, và kèm điều kiện gì".

Nghịch lý trong dòng vốn năng lượng

Dòng vốn năng lượng của năm 2025 cho thấy một nghịch lý cần đọc kỹ. Báo cáo mô tả năm này vừa là năm "bẩn" nhất vừa là năm "xanh" nhất kể từ khi sáng kiến ra đời. Cam kết về dầu khí tăng vọt lên khoảng 71,5 tỷ đô la Mỹ, gấp ba mức kỷ lục của năm 2024. Cùng lúc, đầu tư vào gió, mặt trời và điện từ rác lập kỷ lục mới với 18,3 tỷ đô la Mỹ, tương ứng hơn 22 gigaoát công suất dự kiến. Trung Quốc cũng tiếp tục đầu tư vào các hoạt động liên quan tới than thông qua xây dựng hạ tầng mỏ.

Nghĩa là hai xu hướng không loại trừ nhau: cùng một quốc gia rót tiền cho tuabin gió và cho giàn khoan trong cùng một năm. Đối với các nước tiếp nhận, điều này tạo ra một bài toán chính trị nội bộ — cùng một đối tác vừa mang tới dự án năng lượng tái tạo được ca ngợi, vừa đề nghị một dự án nhiên liệu hoá thạch bị phản đối. Cách phân tích thực dụng nhất là xét từng dự án theo giá điện, thời hạn hợp đồng và tỷ lệ lao động địa phương, thay vì xét theo nhãn "xanh" hay "bẩn".

Khoáng sản và trung tâm dữ liệu — hai mũi nhọn mới

Kim loại và khai khoáng đạt kỷ lục mới khoảng 32,6 tỷ đô la Mỹ trong năm 2025, vượt chính năm 2024 — vốn đã là năm kỷ lục. Khoảng 15 tỷ đô la Mỹ chảy vào hoạt động khai mỏ, tập trung nhiều nhất ở Kazakhstan. Đây là quốc gia có trữ lượng lớn về đồng, uranium và nhiều khoáng sản công nghiệp khác, nằm ngay sát biên giới và trên tuyến đường sắt nối Tây Trung Quốc với châu Âu.

Chi tiết đáng chú ý nhất là đồng: từ nửa cuối năm 2025, đầu tư của Trung Quốc vào đồng tăng mạnh, và báo cáo gắn trực tiếp diễn biến này với nhu cầu của các trung tâm dữ liệu. Đây là dấu hiệu cho thấy sáng kiến Vành đai và Con đường đang được dùng cho nhu cầu mới của nền kinh tế số — không phải đường sá, mà là kim loại và năng lượng để nuôi máy chủ. Cùng nhóm này, lĩnh vực công nghệ và sản xuất đạt gần 28,7 tỷ đô la Mỹ với các thoả thuận về trung tâm dữ liệu, pin xe điện và một dự án hydro ở Nigeria.

Để so sánh tốc độ, hãy nhìn số liệu nửa đầu năm 2025 do chính nhóm nghiên cứu này công bố: tới hết tháng 6, tổng mức tham gia tích luỹ từ năm 2013 là 1.308 tỷ đô la Mỹ. Sáu tháng sau, con số đó thành 1.399 tỷ. Tức gần 91 tỷ đô la Mỹ được bổ sung trong nửa cuối năm — một minh chứng cho thấy phần lớn hoạt động của cả năm dồn vào giai đoạn cuối.

Nguồn: Trung tâm Tài chính Xanh – Sáng kiến Vành đai và Con đường, “Báo cáo đầu tư Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc năm 2025” — https://greenfdc.org/china-belt-and-road-initiative-bri-investment-report-2025/ · Trung tâm Tài chính Xanh – Sáng kiến Vành đai và Con đường, “Báo cáo đầu tư BRI 6 tháng đầu năm 2025” — https://greenfdc.org/china-belt-and-road-initiative-bri-investment-report-2025-h1/ · VnEconomy — “Các dự án Vành đai và Con đường của Trung Quốc đầu tư kỷ lục cho năng lượng và khoáng sản” — https://vneconomy.vn/cac-du-an-vanh-dai-va-con-duong-cua-trung-quoc-dau-tu-ky-luc-cho-nang-luong-va-khoang-san.htm · Thanh Niên — “Đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng tăng vốn 86.000 tỉ, Bộ trưởng Xây dựng nói gì?” — https://thanhnien.vn/duong-sat-lao-cai-ha-noi-hai-phong-tang-von-86000-ti-bo-truong-xay-dung-noi-gi-185260812091825485.htm · Báo Mới — “Quốc hội chốt hơn 577.000 tỷ đồng làm Vành đai 5 và đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng” — https://baomoi.com/quoc-hoi-chot-hon-577-000-ty-dong-lam-vanh-dai-5-va-duong-sat-lao-cai-ha-noi-hai-phong-c55900590.epi

Nguồn: (Green Finance & Development Center, “China Belt and Road Initiative (BRI) Investment Report 2025” — 128,4 tỷ USD hợp đồng xây dựng, 85,2 tỷ USD đầu tư, lũy kế 1.399 tỷ USD, cơ cấu ngành và khu vực) · (Green Finance & Development Center, “BRI Investment Report 2025 H1” — số liệu nửa đầu 2025 dùng để đối chiếu) · (VnEconomy, “Các dự án Vành đai và Con đường của Trung Quốc đầu tư kỷ lục cho năng lượng và khoáng sản”) · (Thanh Niên, “Đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng tăng vốn 86.000 tỉ”, 12-8-2026) · (Báo Mới, “Quốc hội chốt hơn 577.000 tỷ đồng làm Vành đai 5 và đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng” — tổng mức đầu tư 289.339 tỷ và 288.000 tỷ đồng)