Lương và lao động Trung Quốc — những khoảng cách sau con số trung bình

Con số lương trung bình che khuất một nửa câu chuyện

Mỗi khi nói tới thu nhập người Trung Quốc, người ta thường trích một con số duy nhất. Nhưng chính Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc (NBS) lại tính hai con số trung bình song song, và khoảng cách giữa chúng gần gấp đôi. Số liệu công bố cho năm 2024: người làm ở khu vực phi tư nhân — chủ yếu là cơ quan nhà nước, doanh nghiệp quốc doanh, tổ chức công — nhận trung bình 124.110 nhân dân tệ một năm, tương đương khoảng 10.342 nhân dân tệ một tháng. Còn người làm ở khu vực tư nhân chỉ nhận 69.476 nhân dân tệ một năm, tức khoảng 5.790 nhân dân tệ một tháng. Khu vực tư nhân chiếm khoảng 80% lực lượng lao động, cho nên nếu lấy con số cao hơn để nói về “người lao động Trung Quốc trung bình”, ta đã vô tình nói về một nhóm thiểu số.

Thu nhập bình quân đầu người: 41.314 nhân dân tệ

Cũng theo NBS, thu nhập khả dụng bình quân đầu người năm 2024 đạt 41.314 nhân dân tệ, tăng thực 5,1% sau khi trừ lạm phát. Trong đó, thu nhập từ tiền lương bình quân đạt 23.327 nhân dân tệ, tăng 5,8% so với năm 2023. Tiền lương chiếm 56,5% tổng thu nhập khả dụng; phần còn lại đến từ kinh doanh (16,7%), tài sản (8,3%) và chuyển nhượng (18,5%). Tại những địa phương giàu như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Đông, tỷ trọng thu nhập từ tiền lương vượt 60% — nghĩa là ở các đô thị lớn, đại đa số người dân sống bằng lương làm công.

Khoảng cách vùng miền: gần bốn lần

Con số trung bình toàn quốc tiếp tục che khuất một khoảng cách lớn giữa các tỉnh. Theo Niên giám Thống kê Trung Quốc 2025, thu nhập từ tiền lương bình quân đầu người ở Thượng Hải là 55.999 nhân dân tệ, trong khi ở Quý Châu chỉ 14.632 nhân dân tệ — Thượng Hải cao gấp khoảng 3,8 lần. Ở tầng thấp nhất của thang lương, mức lương tối thiểu tháng cũng chênh lệch rõ: Thượng Hải 2.690 nhân dân tệ (tháng 2/2025), còn Quảng Tây — nơi thấp nhất cả nước — 1.690 nhân dân tệ. Một người làm đủ giờ ở mức tối thiểu tại Quảng Tây nhận chưa bằng hai phần ba so với người cùng vị trí ở Thượng Hải.

Gần 300 triệu người làm công xa nhà

Nhóm lao động nhập cư — thường gọi là nông dân công, tức dân nông thôn ra thành phố làm việc phi nông nghiệp — năm 2024 có 299,73 triệu người, tăng 2,2 triệu (0,7%) so với năm trước, theo khảo sát của NBS công bố ngày 30/4/2025. Thu nhập bình quân của nhóm này đạt 4.961 nhân dân tệ một tháng (khoảng 689 USD), tăng 3,8%. Người làm việc ngoài huyện quê nhận trung bình 5.634 nhân dân tệ một tháng (tăng 3,5%), còn người làm việc ngay trong huyện nhận 4.291 nhân dân tệ (tăng 3,9%). Điểm đáng chú ý: lương của nhóm ở lại quê tăng nhanh hơn nhóm đi xa, làm mờ dần động lực “bỏ quê lên thành phố” vốn là động cơ của làn sóng di cư suốt bốn thập kỷ.

Rào cản lớn nhất của nhóm này là hệ thống hộ khẩu. Phần lớn trong gần 300 triệu người vẫn đăng ký thường trú ở quê, nên không được hưởng đầy đủ dịch vụ công tại nơi làm việc như y tế, giáo dục cho con cái. Một số liệu thường được báo chí trích dẫn cho thấy lương hưu cơ bản trung bình của người lao động thành thị khoảng 470 USD một tháng, trong khi người nông thôn và lao động nhập cư chỉ nhận khoảng 25 USD — đây là con số do truyền thông dẫn lại, không phải bảng thống kê chính thức đầy đủ, nên cần kiểm chứng thêm trước khi dùng như dữ kiện chắc chắn.

Vết nứt rõ nhất nằm ở nhóm trẻ

Tỷ lệ thất nghiệp đô thị chung của Trung Quốc được đặt mục tiêu khoảng 5,5%. Nhưng nhóm 16-24 tuổi (không tính sinh viên đang học) cao hơn nhiều: 17,1% vào tháng 7/2024, rồi 18,8% vào tháng 8/2024 — mức cao nhất kể từ khi hệ thống lưu trữ mới được áp dụng cuối năm 2023 (NBS). Trước đó, tháng 6/2023, con số tính theo cách cũ từng lên tới 21,3%; Trung Quốc sau đó tạm ngừng công bố, rồi điều chỉnh tiêu chí để loại sinh viên khỏi thống kê. Năm 2024 có 11,79 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học, năm 2025 khoảng 12,22 triệu — nghĩa là áp lực việc làm cho người trẻ còn kéo dài, không chỉ là chuyện của một mùa tốt nghiệp.

Làm thêm giờ: luật một đằng, thực tế một nẻo

Luật Lao động Trung Quốc quy định người lao động làm không quá 8 giờ một ngày và bình quân không quá 44 giờ một tuần; thời gian làm thêm không quá 36 giờ một tháng; làm thêm ngày thường phải trả ít nhất 150%, ngày nghỉ bù không bố trí được trả 200%, ngày lễ trả 300%. Thế nhưng văn hóa “996” — 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần, tức 72 giờ một tuần — từng phổ biến trong ngành công nghệ. Ngày 27/8/2021, Tòa án Nhân dân Tối cao và Bộ Tài nguyên Nhân lực và Bảo trợ Xã hội tuyên bố chế độ 996 là bất hợp pháp. Tuy vậy, một khảo sát năm 2019 của nền tảng tuyển dụng Zhilian Zhaopin cho thấy hơn 70% trong số 10.000 người được hỏi nói họ không được trả tiền khi làm thêm giờ.

Xu hướng: rời nhà máy, chuyển sang dịch vụ

Theo số liệu NBS năm 2023, 28% lao động nhập cư làm trong ngành sản xuất, nhưng tới 54% làm trong ngành dịch vụ — giao hàng, tài xế công nghệ, bán hàng, giúp việc. Nhóm nghề dịch vụ thường trả lương thấp hơn và kém ổn định hơn việc trong nhà máy. Cùng lúc, tự động hóa và robot đang thay thế nhiều vị trí lặp lại, buộc một phần trong gần 300 triệu lao động phải học nghề mới hoặc chuyển nghề. Về trình độ, 52% công nhân xuất phát từ nông thôn chỉ có học vấn trung học cơ sở và 14% chỉ học hết tiểu học — một trở ngại lớn khi thị trường đòi hỏi kỹ năng cao hơn.

Chỗ nào số liệu còn chưa chắc

Cần phân biệt rạch ròi hai loại con số. Các số về lương trung bình khu vực công và tư nhân, thu nhập khả dụng bình quân đầu người, số lượng và thu nhập lao động nhập cư ở trên đều là số liệu chính thức của NBS — khảo sát quy mô lớn, công bố định kỳ, có thể tra cứu. Ngược lại, những con số như tỷ lệ người không được trả tiền làm thêm, mức lương hưu nông thôn khoảng 25 USD, hay nhận định rằng số thanh niên thất nghiệp thực tế “còn cao hơn vì chưa kể hàng triệu người ở nông thôn”, là ước lượng của giới phân tích và báo chí, không phải số liệu nhà nước. Bản thân cách đo cũng đổi qua các năm — ví dụ cách tính thất nghiệp thanh niên đã bị điều chỉnh — nên so sánh giữa các thời kỳ phải hết sức thận trọng, và không nên suy ra một xu hướng dài hạn chỉ từ vài tháng số liệu.

Nguồn: Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc — Khảo sát lao động nhập cư 2024 · Chính phủ Trung Quốc — Thu nhập lao động nhập cư tăng đều năm 2024 · BBC News Tiếng Việt — Thanh niên Trung Quốc và tình trạng thất nghiệp báo động · Made-in-China Insights — Thị trường lao động Trung Quốc đang chuyển động · Wikipedia tiếng Việt — Chế độ giờ làm 996