Đường sắt cao tốc Trung Quốc: 48.000 cây số và bốn tỷ chuyến mỗi năm

Đường sắt cao tốc Trung Quốc: 48.000 cây số và bốn tỷ chuyến đi mỗi năm

Năm 2008, Trung Quốc mở tuyến đường sắt cao tốc đầu tiên dài hơn một trăm cây số. Mười sáu năm sau, mạng lưới này dài gấp hơn bốn trăm lần và đã trở thành phương tiện đi lại chính của hàng trăm triệu người. Đây là câu chuyện về một quyết định hạ tầng được đẩy nhanh ở quy mô chưa từng có.

117 cây số đầu tiên

Ngày 1 tháng 8 năm 2008, tuyến liên tỉnh Bắc Kinh – Thiên Tân chính thức chạy, dài khoảng 117 cây số, được thiết kế cho tốc độ 350 km/h. Việc mở tuyến chỉ một tuần trước Thế vận hội Bắc Kinh khiến nhiều người coi đây là một màn trình diễn, nhưng ý nghĩa thật của nó nằm ở chỗ khác: Trung Quốc chứng minh mình làm chủ được công nghệ đường sắt tốc độ cao. Tuyến Bắc Kinh – Thượng Hải dài 1.318 cây số khai thác ngày 30 tháng 6 năm 2011 đưa mạng lưới từ mức thử nghiệm sang quy mô quốc gia.

48.000 cây số trong tổng số 162.000 cây số

Theo Tập đoàn Đường sắt Trung Quốc, đến cuối năm 2024 toàn mạng đường sắt nước này dài 162.000 cây số, trong đó đường sắt cao tốc chiếm gần 48.000 cây số — mạng lưới lớn nhất thế giới. Riêng năm 2024, Trung Quốc đưa vào vận hành hơn 3.100 cây số đường sắt mới, bao gồm 2.457 cây số đường sắt cao tốc. Mục tiêu đặt ra là khoảng 60.000 cây số đường sắt cao tốc vào năm 2030.

Một chi tiết đáng chú ý về quy mô: tổng chiều dài đường sắt cao tốc Trung Quốc đã nhiều hơn toàn bộ mạng đường sắt cao tốc của phần còn lại thế giới cộng lại.

Bốn tỷ chuyến đi và ngày cao điểm 20,7 triệu lượt

Năm 2024, mạng đường sắt Trung Quốc phục vụ mức kỷ lục 4,08 tỷ lượt hành khách, tăng 10,8% so với năm 2023. Trong đó đường sắt cao tốc chuyên chở gần 3,3 tỷ lượt, tăng 12,9%, chiếm 75,9% tổng số chuyến đi bằng đường sắt. Ngày 1 tháng 5 năm 2024, dịp nghỉ lễ Lao động, đường sắt nước này vận chuyển 20,693 triệu lượt khách trong một ngày — mức cao nhất từng ghi nhận.

Con số này giải thích vì sao các nhà ga cao tốc Trung Quốc được thiết kế như sân bay: dòng người quá lớn để tổ chức theo kiểu ga tàu truyền thống.

Đoàn tàu Phúc Hưng và tốc độ 350 km/h

Ngày 26 tháng 6 năm 2017, thế hệ tàu Phúc Hưng ra mắt, được thiết kế chạy thương mại ở tốc độ 350 km/h và trở thành chuẩn mực mới của mạng lưới. Các đoàn tàu dòng CR400 đảm nhiệm phần lớn các chuyến đường dài trên trục Bắc – Nam. Hiện hơn ba phần tư lượng khách đi tàu của Trung Quốc là khách đường sắt cao tốc, cho thấy đường sắt thường đã bị đẩy về vai trò chở hàng và phục vụ tuyến ngắn.

CR450: mốc 400 km/h thương mại

Ngày 29 tháng 12 năm 2024, Trung Quốc trình làng hai nguyên mẫu tàu CR450 tại Bắc Kinh, với tốc độ thử nghiệm 450 km/h và tốc độ khai thác thiết kế 400 km/h. Từ đầu năm 2025, hai đoàn nguyên mẫu bắt đầu chạy thử, và những tuyến đầu tiên phục vụ tốc độ 400 km/h đang được xây dựng. Cho đến nay, mạng đường sắt cao tốc bánh thép vẫn chưa có tuyến nào chạy thương mại đều đặn ở 400 km/h — đây là mốc đang được nhắm tới, chưa phải hiện thực.

Tàu đệm từ Thượng Hải: ngoại lệ tốc độ

Nhanh nhất Trung Quốc lại không thuộc mạng đường sắt cao tốc. Tuyến tàu đệm từ trường Thượng Hải – Sân bay Phố Đông, dài khoảng 30 cây số, chạy ở tốc độ 430 km/h và là tuyến tàu đệm từ thương mại nhanh nhất thế giới. Tuyến này mở cho khách từ cuối năm 2002 và vận hành đầy đủ từ năm 2004. Tuy nhiên công nghệ đệm từ có chi phí cao và khó nối vào mạng đường sắt thường, nên Trung Quốc không nhân rộng, mà chọn đường sắt bánh thép cho phần còn lại của mạng lưới.

Chi phí và bài toán vận hành

Mặt trái của tốc độ là chi phí. Xây đường sắt cao tốc ở địa hình đồi núi phức tạp, lại giải phóng mặt bằng trên quy mô lớn, khiến suất đầu tư từng tuyến rất cao; nhiều tuyến ở miền trung và miền tây được dự báo khó hoàn vốn bằng tiền vé. Số liệu nợ cụ thể của Tập đoàn Đường sắt Trung Quốc thay đổi theo từng năm và theo cách hạch toán, nên cần đối chiếu báo cáo tài chính gốc trước khi trích dẫn. Điều có thể nói chắc là mô hình này dựa vào vốn nhà nước và được biện minh bằng hiệu ứng phát triển vùng, chứ không chỉ bằng lợi nhuận của chính tuyến đường.

Những mốc nên nhớ

• 1 tháng 8 năm 2008: tuyến Bắc Kinh – Thiên Tân mở, dài 117 km, tốc độ thiết kế 350 km/h.
• 30 tháng 6 năm 2011: tuyến Bắc Kinh – Thượng Hải dài 1.318 km đi vào khai thác.
• 26 tháng 6 năm 2017: thế hệ tàu Phúc Hưng ra mắt.
• Cuối năm 2024: mạng đường sắt 162.000 km, trong đó đường sắt cao tốc gần 48.000 km.
• Năm 2024: 4,08 tỷ lượt hành khách; kỷ lục 20,693 triệu lượt trong ngày 1 tháng 5.
• 29 tháng 12 năm 2024: nguyên mẫu CR450, thử nghiệm 450 km/h, khai thác thiết kế 400 km/h.

Nguồn: Chính phủ Trung Quốc (gov.cn) — Mạng lưới đường sắt quốc gia tiếp tục lập kỷ lục năm 2024 · Chính phủ Trung Quốc (gov.cn) — Đường sắt cao tốc Trung Quốc đạt 60.000 km vào năm 2030 · Chính phủ Trung Quốc (gov.cn) — Đường sắt cao tốc chiếm phần lớn chuyến đi đường sắt · Tân Hoa Xã — Trung Quốc ra mắt nguyên mẫu tàu cao tốc nhanh nhất thế giới · Đường sắt Trung Quốc (China Railway) — Tuyến đường sắt cao tốc đầu tiên của Trung Quốc đại lục đi vào vận hành · Wikipedia tiếng Anh — Tuyến liên tỉnh Bắc Kinh – Thiên Tân