Đất hiếm — Trung Quốc nắm khâu nào trong chuỗi khoáng sản chiến lược

Đất hiếm không hiếm — cái hiếm là khâu tinh chế

Cái tên “đất hiếm” khiến nhiều người tưởng đây là những nguyên tố cực kỳ khan hiếm. Thực tế ngược lại: chúng có mặt khá phổ biến trong vỏ Trái Đất. Thứ thật sự khan hiếm là khả năng tách và tinh chế chúng thành vật liệu tinh khiết ở quy mô công nghiệp, với chi phí và tiêu chuẩn môi trường chấp nhận được. Và đó chính là khâu mà Trung Quốc đã chiếm lĩnh gần như toàn bộ trong ba thập kỷ qua.

Mười bảy nguyên tố, chia hai nhóm

Đất hiếm là nhóm 17 nguyên tố hóa học, gồm nhóm nhẹ như lanthanum, cerium, neodymium, praseodymium, và nhóm nặng như dysprosium, terbium, samarium, europium, lutetium. Nhóm nhẹ dùng nhiều trong lọc dầu, đánh bóng thủy tinh và nam châm phổ thông; nhóm nặng có vai trò quyết định trong nam châm hiệu suất cao chịu nhiệt, vốn cần cho xe điện, tuabin gió và nhiều ứng dụng quốc phòng. Vì phân bố rải rác và khó tách, giá trị của ngành nằm chủ yếu ở khâu chế biến chứ không phải khâu đào.

Trung Quốc giữ khâu then chốt của chuỗi

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), năm 2024 Trung Quốc chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác toàn cầu của bốn đất hiếm chính dùng cho nam châm là neodymium, praseodymium, dysprosium và terbium. Nhưng ở khâu tách và tinh chế, con số lên tới khoảng 91% sản lượng toàn cầu — Malaysia xếp thứ hai nhưng cách rất xa. Các nguồn khác như USGS và một số nghiên cứu độc lập đưa ra mức tương tự: khoảng 85-90% công suất tách, và gần như toàn bộ công đoạn tách đất hiếm nặng. Riêng nam châm vĩnh cửu NdFeB — loại dùng trong động cơ xe điện và tuabin gió — một số tổng hợp cho thấy Trung Quốc nắm khoảng 92% sản lượng nam châm toàn cầu. Các tỷ lệ này khác nhau chút ít giữa các nguồn vì khác năm và khác cách định nghĩa (tính riêng đất hiếm dùng cho nam châm hay tính toàn bộ đất hiếm).

Mỏ Bayan Obo ở Nội Mông

Bayan Obo (Bạch Vân Ngạc Bác), thuộc Nội Mông, là mỏ đất hiếm lớn nhất thế giới, được khai thác từ giữa thế kỷ 20 và gắn với khai thác quặng sắt. Đây là nguồn cung chủ lực cho đất hiếm nhẹ. Ảnh vệ tinh của NASA cho thấy các hồ chứa quặng đuôi màu đỏ nổi bật trên nền đất khô — vừa là hình ảnh đặc trưng của ngành, vừa là lời nhắc về gánh nặng môi trường tích tụ qua nhiều thập kỷ khai thác và tinh chế.

Hạn ngạch: công cụ điều tiết chủ động

Trung Quốc áp hệ thống hạn ngạch khai thác từ năm 2006, thường công bố hai lần mỗi năm, gồm hạn ngạch khai thác và hạn ngạch nấu chảy, tách. Năm 2024, tổng hạn ngạch khai thác được đặt ở 255.000 tấn REO (đơn vị quy đổi ô-xít đất hiếm), chỉ tăng 5,9% so với năm 2023 — trong khi mức tăng của năm 2023 tới 21,4%. Nói cách khác, nhà nước chủ động hãm tốc nguồn cung. Từ năm 2021, Trung Quốc ngừng công bố đầy đủ số hạn ngạch ra công chúng; năm 2024 chỉ còn hai tập đoàn quốc doanh đủ điều kiện nhận hạn ngạch, thay vì sáu đơn vị như trước. Việc không công bố số liệu khiến thị trường khó đoán nguồn cung, tự nó đã là một dạng sức ép.

Xuất khẩu và các lệnh kiểm soát năm 2025

Điều dễ gây ngộ nhận là xuất khẩu đất hiếm thô của Trung Quốc khá nhỏ so với quy mô tinh chế: khoảng 8.900 tấn năm 2024 (gồm cả scandium và yttrium), giảm 6% so với 2023, theo tổng hợp từ USGS và E&Y. Ngược lại, xuất khẩu nam châm vĩnh cửu đạt khoảng 58.000 tấn năm 2024, tăng 10%, tương đương 24% tổng sản lượng nam châm của nước này. Bởi vậy, đòn kiểm soát thật sự nằm ở nam châm và vật liệu đã tinh chế, chứ không phải quặng thô. Tháng 4/2025, Bộ Thương mại Trung Quốc áp kiểm soát xuất khẩu với bảy nguyên tố đất hiếm trung bình và nặng cùng nam châm liên quan, yêu cầu giấy phép cho từng lô hàng, kèm lệnh cấm tái xuất sang Mỹ. Tháng 10/2025, Trung Quốc công bố mở rộng thêm năm nguyên tố và mở rộng phạm vi cấp phép sang một số linh kiện sản xuất ở nước ngoài có chứa đất hiếm nguồn gốc Trung Quốc hoặc sử dụng công nghệ Trung Quốc. Gói mở rộng tháng 10 sau đó được đình một năm trong lúc đàm phán, còn các hạn chế từ tháng 4 vẫn hiệu lực.

Vì sao thế giới lo ngại

Nam châm hiệu suất cao có mặt ở khắp nơi: động cơ và hộp số của xe điện, rotor tuabin gió, thiết bị điện tử, và cả máy bay phản lực, tên lửa, máy bay không người lái. Khi nguồn cung bị siết, các hãng sản xuất ô tô ở châu Âu và Mỹ đã đối mặt với nguy cơ thiếu nam châm chỉ trong vài tháng, buộc một số nơi phải tính đến chuyện tạm dừng dây chuyền. IEA ước tính nếu gói kiểm soát rộng được thực thi đầy đủ, khoảng 6,5 nghìn tỉ USD giá trị sản xuất hạ nguồn mỗi năm tại các nước ngoài Trung Quốc có thể nằm trong vùng rủi ro. Cần nhấn mạnh đây là ước lượng của một tổ chức quốc tế về một kịch bản, không phải con số thiệt hại đã xảy ra.

Số liệu nào đáng tin tới đâu

Khi đọc về đất hiếm, phải phân biệt ba tầng số liệu. Thứ nhất là số liệu do chính phủ Trung Quốc công bố, như hạn ngạch khai thác và số xuất khẩu của hải quan — đây là số nhà nước, nhưng từ năm 2021 thường được công bố không đầy đủ. Thứ hai là số liệu của các cơ quan quốc tế như USGS và IEA, tính theo khảo sát và mô hình riêng. Thứ ba là các tỷ lệ tổng hợp như “92% nam châm” hay “91% tinh chế”, vốn là ước lượng, có thể chênh nhau giữa các nguồn và giữa các năm. Không nên biến các ước lượng về tác động tương lai thành dự báo chắc chắn, cũng không nên xem con số của bất kỳ nguồn đơn lẻ nào là tuyệt đối đúng.

Nguồn: Reuters — How China tightened its grip over its rare earth sector · IEA — With new export controls on critical minerals · USGS và E&Y — Rare earths: hidden leverage beneath the surface · Vietstock — Lợi thế của Trung Quốc về đất hiếm · Made-in-China Insights — Kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc