Doanh nghiệp nhỏ và vừa Trung Quốc: 60 triệu chủ thể và “tiểu cự nhân”

Sáu mươi triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa

Cuối năm 2024, Trung Quốc có hơn 60 triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa đăng ký hoạt động, theo số liệu của Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc. Đó là con số lớn hơn dân số của nhiều quốc gia, và nó chỉ tính phần doanh nghiệp — chưa kể hơn 125 triệu hộ kinh doanh cá thể, tức các cửa hàng, quán ăn và xưởng nhỏ do một hộ gia đình đứng tên.

Đây không phải khu vực phụ trợ. Nó là nơi ở của gần như toàn bộ nền kinh tế tư nhân Trung Quốc, và là nơi tạo ra phần lớn việc làm ở đô thị. Hiểu khu vực này là hiểu phần lớn câu chuyện kinh tế Trung Quốc, cả mặt mạnh lẫn mặt yếu.

Bộ số "56789" và một bản đầy đủ hơn

Người ta thường tóm tắt vai trò của khu vực tư nhân Trung Quốc bằng dãy số "56789": hơn 50% thu ngân sách quốc gia, hơn 60% GDP, hơn 70% đổi mới công nghệ, hơn 80% việc làm đô thị và hơn 90% số doanh nghiệp. Dãy số này được nhắc rất nhiều, và cần đọc như một cách khái quát chứ không phải một bảng thống kê.

Một bản chi tiết hơn, dẫn theo Cục Quản lý Thị trường Quốc gia Trung Quốc, tính đến cuối tháng 5/2024: cả nước có hơn 180,45 triệu chủ thể kinh doanh, trong đó khu vực tư nhân chiếm 96,4%, tăng từ mức 95,5% của năm 2019. Số doanh nghiệp tư nhân là hơn 55,18 triệu, và số hộ kinh doanh cá thể là hơn 125,27 triệu. Cũng theo nguồn này, khu vực tư nhân đóng góp 48,6% vào thương mại quốc tế, 56,5% vào đầu tư tài sản cố định, 59,6% vào thu ngân sách thuế, hơn 60% vào GDP, hơn 70% vào đổi mới công nghệ và hơn 80% vào việc làm đô thị.

Ở các tài liệu khác, tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ và vừa trong tổng số doanh nghiệp đang hoạt động được nêu khoảng 99,6%. Các con số "hơn 90%", "92%", "92,3%" và "99,6%" xuất hiện ở những nguồn khác nhau và không hoàn toàn đo cùng một thứ: có nơi đếm trên tổng số doanh nghiệp đăng ký, có nơi đếm trên tổng số chủ thể kinh doanh gồm cả hộ cá thể. Người viết giữ nguyên cách nêu của từng nguồn thay vì hợp nhất thành một số duy nhất.

Ba tầng của một chính sách bồi dưỡng

Từ khoảng năm 2019, Trung Quốc xây dựng một hệ thống phân tầng để chọn ra những doanh nghiệp nhỏ đáng đầu tư, thay vì hỗ trợ dàn trải cho tất cả. Ba tầng chính gồm:

• Doanh nghiệp khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo — nhóm đông nhất.
• Doanh nghiệp "chuyên tinh đặc tân" — chuyên sâu, tinh, đặc thù và mới.
• Doanh nghiệp "tiểu cự nhân" cấp quốc gia — nhóm tinh hoa của tầng thứ hai.

Theo Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin, tính đến tháng 11/2025, cả nước đã bồi dưỡng hơn 600.000 doanh nghiệp khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, hơn 140.000 doanh nghiệp "chuyên tinh đặc tân" và hơn 17.600 "tiểu cự nhân" cấp quốc gia. Tốc độ tăng trong một kế hoạch năm năm rất nhanh: nhóm "chuyên tinh đặc tân" đi từ dưới 40.000 lên hơn 140.000, còn "tiểu cự nhân" đi từ khoảng 5.000 lên 17.600. Cần lưu ý một mốc trung gian để không đọc nhầm: đến tháng 12/2024, mới có 14.600 doanh nghiệp được công nhận "tiểu cự nhân" qua sáu đợt — nghĩa là phần lớn mức tăng lên 17.600 diễn ra trong năm 2025.

Tiêu chí, và hiệu quả đo được

Để được gọi là "tiểu cự nhân", một doanh nghiệp phải chuyên về một phân khúc hẹp, nắm công nghệ then chốt, và theo một số tài liệu phải chiếm ít nhất 10% thị phần trong phân khúc đó ở thị trường nội địa. Đổi lại, doanh nghiệp được hưởng ưu đãi về vốn, đất đai, thuế và được ưu tiên trong các chương trình tài trợ nghiên cứu.

Hiệu quả được đo bằng vài con số cụ thể. Nhóm "tiểu cự nhân" chỉ chiếm 3,5% số doanh nghiệp nhỏ và vừa công nghiệp trên quy mô chỉ định của cả nước, nhưng đóng góp 9,6% doanh thu và 13,7% lợi nhuận của nhóm này. Năm 2024, bình quân mỗi "tiểu cự nhân" đầu tư hơn 30 triệu nhân dân tệ cho nghiên cứu và phát triển, tương đương hơn 4,24 triệu USD, với cường độ nghiên cứu khoảng 7% doanh thu. Bình quân mỗi doanh nghiệp nắm 26,6 bằng sáng chế phát minh. Và trong tổng số bằng sáng chế phát minh còn hiệu lực của doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2024, tỷ lệ do tự nghiên cứu là 75,3%.

Nghịch lý vốn: nhỏ nhưng khó vay

Vấn đề lớn nhất và lâu dài nhất của doanh nghiệp nhỏ Trung Quốc không nằm ở thị trường mà ở tín dụng. Ngân hàng lớn ưa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp quy mô lớn; doanh nghiệp nhỏ thiếu tài sản thế chấp, sổ sách khó kiểm chứng và vòng quay vốn ngắn. Trung Quốc xử lý bằng một chuỗi biện pháp hành chính nhiều hơn là bằng thị trường vốn thuần tuý.

Ngày 19/5/2025, Cục Quản lý Tài chính Quốc gia cùng bảy cơ quan khác ban hành một gói biện pháp hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, với các điểm chính: mở rộng cho vay của ngân hàng thương mại lớn cho doanh nghiệp nhỏ; đẩy mạnh cho vay lần đầu và cho vay không cần tài sản bảo đảm; tiếp tục cơ chế đáo hạn mà không phải trả gốc; miễn thuế giá trị gia tăng đối với thu nhập lãi từ các khoản cho vay doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ; và yêu cầu các tổ chức bảo lãnh tài chính do nhà nước hậu thuẫn giảm phí. Một số dòng vốn được chỉ định ưu tiên, trong đó có doanh nghiệp "chuyên tinh đặc tân" và doanh nghiệp thương mại điện tử xuyên biên giới.

Song song, kênh vốn cổ phần cũng được mở: Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa quốc gia đã đầu tư 69 tỷ nhân dân tệ vào 1.981 dự án, và hơn 2.000 doanh nghiệp "chuyên tinh đặc tân" đã niêm yết trên thị trường cổ phiếu loại A.

Nghĩa Ô: chỗ sáu mươi triệu doanh nghiệp gặp nhau

Muốn nhìn thấy khu vực doanh nghiệp nhỏ Trung Quốc bằng mắt thường, hãy tới Nghĩa Ô, một thành phố ở tỉnh Chiết Giang. Chợ thương mại quốc tế Nghĩa Ô được mô tả là chợ bán buôn hàng hoá nhỏ lẻ lớn nhất thế giới, chia thành nhiều khu với hàng chục nghìn gian hàng, mỗi tầng bán một nhóm mặt hàng hẹp: một tầng dây kéo và phụ liệu, một tầng kính mắt, một tầng đồ thể thao, một tầng tranh và sản phẩm mỹ thuật. Người mua từ châu Phi, Trung Đông, Nam Á và Đông Nam Á tới đây đặt hàng theo container, còn phía sau các gian hàng là hàng vạn xưởng nhỏ ở nông thôn Chiết Giang và các tỉnh lân cận.

Cần nói rõ: các con số cụ thể về số gian hàng và số doanh nghiệp tại Nghĩa Ô thay đổi theo năm và theo nguồn, có nơi nêu hàng trăm nghìn chủ thể kinh doanh tại chỗ. Người viết không có bảng thống kê chính thức còn hiệu lực để dẫn, nên chỉ mô tả cấu trúc chứ không nêu một con số chắc chắn.

Ba điều còn bỏ ngỏ

Thứ nhất, các con số về doanh nghiệp nhỏ Trung Quốc phần lớn là số đăng ký, không phải số đang hoạt động thực sự; giữa hai loại này có khoảng cách. Thứ hai, "hơn 60 triệu" là số dư đăng ký, còn số doanh nghiệp mới thành lập và số giải thể rút lui mỗi năm không được nêu trong cùng một nguồn. Thứ ba, câu hỏi quan trọng nhất — liệu chính sách phân tầng có thực sự tạo ra công nghệ mới, hay chỉ tạo ra một nhóm doanh nghiệp giỏi làm hồ sơ để nhận ưu đãi — thì chưa có nghiên cứu độc lập đủ lớn để trả lời, và người viết không đủ dữ liệu để kết luận.

Nguồn: Nhân Dân Nhật báo — Trung Quốc đã bồi dưỡng hơn 1,76 vạn doanh nghiệp "tiểu cự nhân" cấp quốc gia · Chính phủ Trung Quốc — China has over 17,600 national-level 'little giant' firms · China Briefing — China Monthly Tax Brief: May 2025 · Tạp chí Kinh tế - Luật và Ngân hàng — Vai trò của kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên vươn mình · Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) — Số doanh nghiệp "tiểu cự nhân" chuyên tinh đặc tân tăng hơn hai lần trong Kế hoạch 5 năm lần thứ mười bốn