Kinh tế số Trung Quốc và cuộc cách mạng quét mã trả tiền

Kinh tế số Trung Quốc và cuộc cách mạng quét mã trả tiền

Ở Trung Quốc, một người bán rau ngoài chợ, một quán cà phê nhỏ hay một tài xế taxi đều có thể chỉ vào tấm bìa in mã vuông dán trên quầy. Khách quét mã, gõ số tiền, bấm xác nhận — tiền chuyển đi trong vài giây. Không tiền lẻ, không thối lại, không máy quẹt thẻ. Với hơn một tỷ người dùng Internet, thanh toán di động ở đây đã thành một loại hạ tầng công cộng, không còn là dịch vụ tiện lợi.

Một tỷ người dùng và con số 10,5% GDP

Theo báo cáo thống kê lần thứ 55 của Trung tâm Thông tin Mạng Internet Trung Quốc (CNNIC), công bố tháng 1 năm 2025, tính đến tháng 12 năm 2024 Trung Quốc có 1,108 tỷ người dùng Internet, tăng 16,08 triệu người so với cuối năm 2023; tỷ lệ thâm nhập Internet đạt 78,6%, tăng 1,1 điểm phần trăm. Trong đó người dùng Internet qua điện thoại di động là 1,105 tỷ, chiếm 99,7% tổng số người dùng.

Ở tầm vĩ mô hơn, Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc cho biết giá trị gia tăng của các ngành cốt lõi thuộc kinh tế số năm 2024 đạt 14,0891 nghìn tỷ nhân dân tệ, tương đương 10,5% GDP, tăng từ mức 9,9% của năm 2023. Nói cách khác, riêng nhóm ngành được xếp vào hạ tầng và dịch vụ số cốt lõi đã chiếm hơn một phần mười nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Từ Alipay năm 2004 đến WeChat Pay năm 2013

Lịch sử thanh toán số ở Trung Quốc bắt đầu khá sớm. Alipay ra đời năm 2004, ban đầu là dịch vụ giữ tiền trung gian cho sàn thương mại điện tử Taobao, giúp người mua và người bán tin nhau trong giao dịch từ xa. Phải gần một thập kỷ sau, WeChat Pay của Tencent mới xuất hiện vào năm 2013, gắn thanh toán vào một ứng dụng nhắn tin đã có hàng trăm triệu người dùng.

Bước ngoặt được nhiều tài liệu nhắc tới là Tết Nguyên đán năm 2014: chiến dịch tặng phong bao lì xì số trên WeChat biến việc chuyển tiền cho nhau thành một trò vui, kéo hàng chục triệu người lần đầu gắn thẻ ngân hàng vào điện thoại. Cũng từ đây, mã vuông trở thành giao diện thanh toán mặc định của cả một quốc gia.

Quét mã trở thành phản xạ

Con số nói rõ sức nặng của thói quen này. Đến tháng 12 năm 2024, Trung Quốc có 1,029 tỷ người dùng thanh toán trực tuyến, tăng 75,05 triệu người so với cuối năm 2023, tương đương 92,8% toàn bộ người dùng Internet. Nghĩa là cứ mười người lên mạng thì hơn chín người đã từng trả tiền qua mạng.

Về thị phần, Alipay của tập đoàn Ant và WeChat Pay của Tencent được nhiều nguồn thống kê độc lập cho là kiểm soát hơn 90% thị trường thanh toán di động Trung Quốc, với hơn 800 triệu người dùng thường xuyên ở mỗi hệ sinh thái. Mức tập trung gần như tuyệt đối vào hai cái tên này cũng là lý do cơ quan quản lý nước này siết chặt cả hai nền tảng trong những năm gần đây.

Không chỉ là mua sắm

Dữ liệu thống kê cho thấy lớp dịch vụ số đã phủ gần hết đời sống thường ngày. Cũng theo báo cáo CNNIC lần thứ 55: người dùng mua sắm trực tuyến đạt 974 triệu, bằng 87,9% người dùng Internet; người dùng video trực tuyến 1,070 tỷ, trong đó video ngắn 1,040 tỷ; người dùng dịch vụ chính phủ điện tử 1,004 tỷ, bằng 90,6%; người xem phát trực tiếp 833 triệu. Đặt đồ ăn, gọi xe, mua vé tàu, trả hóa đơn điện nước, đăng ký khám bệnh — gần như tất cả đều chạy qua một ứng dụng trên điện thoại.

Nhóm người già và khách nước ngoài

Hai nhóm từng bị bỏ lại phía sau đang được kéo vào guồng. Trong nửa đầu năm 2025, theo báo cáo thống kê của CNNIC công bố giữa năm 2025, hơn ba phần tư người dùng Internet từ 60 tuổi trở lên đã dùng các dịch vụ thanh toán trực tuyến. Cũng trong nửa đầu năm 2025, hơn 5 triệu lượt khách quốc tế nhập cảnh đã dùng thanh toán di động, tăng gấp bốn lần so với trước — kết quả của việc cho phép gắn thẻ ngân hàng nước ngoài vào Alipay và WeChat Pay.

Cần nói rõ: các con số trên là số liệu chính thức do cơ quan nhà nước công bố, nhưng cách định nghĩa người dùng thanh toán trực tuyến có thể bao gồm cả chuyển khoản ngân hàng qua ứng dụng, không chỉ riêng quét mã tại điểm bán. Vì vậy không nên đọc con số 1,029 tỷ thành 1,029 tỷ người quét mã mỗi ngày.

Mặt khác của một xã hội gần như không tiền mặt

Việc đi trước quá nhanh cũng tạo ra vấn đề. Dữ liệu cá nhân và lịch sử giao dịch tập trung vào hai nền tảng tư nhân khổng lồ; người cao tuổi ở nông thôn từng gặp khó khi cửa hàng không còn nhận tiền mặt; khách du lịch nước ngoài nhiều năm gần như không mua được gì nếu không có tài khoản nội địa. Trung Quốc sau đó phải ra quy định buộc nơi bán hàng vẫn phải nhận tiền mặt, đồng thời mở đường cho ví điện tử quốc tế. Đây là bài học đáng chú ý với bất kỳ nước nào đang muốn đẩy nhanh thanh toán số.

Những con số nên nhớ

• 1,108 tỷ người dùng Internet, tỷ lệ thâm nhập 78,6% — tháng 12 năm 2024, theo CNNIC.
• 1,029 tỷ người dùng thanh toán trực tuyến, bằng 92,8% người dùng Internet — tháng 12 năm 2024.
• 14,0891 nghìn tỷ nhân dân tệ, tương đương 10,5% GDP, là giá trị gia tăng của các ngành cốt lõi kinh tế số — năm 2024.
• Hơn 90% thị trường thanh toán di động nằm trong tay Alipay và WeChat Pay.
• Alipay ra đời năm 2004, WeChat Pay năm 2013 — hai mốc định hình thói quen quét mã.

Nguồn: Trung tâm Thông tin Mạng Internet Trung Quốc (CNNIC) — Báo cáo thống kê phát triển Internet Trung Quốc lần thứ 55 · Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc — Giá trị gia tăng các ngành cốt lõi của kinh tế số năm 2024 · Chính phủ Trung Quốc (gov.cn) — Số người dùng Internet Trung Quốc vượt 1,1 tỷ · China Daily — Kinh tế số, văn hoá và du lịch Trung Quốc mở rộng tỷ trọng GDP · CGAP — Trung Quốc: Cuộc cách mạng thanh toán số