Thanh toán không tiền mặt

Tháng 4 vừa rồi, chị Hoài Linh, 29 tuổi, nhân viên văn phòng ở Hà Nội, có sáu ngày ở Trùng Khánh. Thứ chị nhớ nhất sau chuyến đi không phải cảnh đêm bên sông Gia Lăng, mà là chuyện chị không phải đổi một đồng nhân dân tệ nào. Cốc trà sữa ngoài đường, bát mì trong ngõ, hóa đơn nhà hàng cả triệu: tất cả kết thúc bằng đúng một động tác — giơ điện thoại lên, quét mã, nghe tiếng báo tiền đã trừ. “Mọi lần đi nước ngoài tôi rất ghét cái cảnh phải đổi tiền trước, rồi tính toán xem tiêu bao nhiêu, đến cuối chuyến còn dư thì lại tiêu cố cho hết. Lần này tôi quét mã suốt, không cần nghĩ đến tiền mặt một lần nào”, chị kể.

Câu chuyện của chị Linh không phải ngoại lệ. Nó là điểm cuối của một hành trình dài hai thập niên mà cả một xã hội rời khỏi tiền giấy, và cũng là bài học thiết thực cho bất kỳ ai sắp xách vali sang Trung Quốc.

Khi tiền mặt trở thành thứ phải xin lỗi

Alipay ra đời năm 2004, ban đầu chỉ là công cụ giữ tiền hộ cho người mua hàng trên sàn thương mại điện tử. WeChat Pay ra đời năm 2013, khi Tencent nhét chức năng ví vào trong ứng dụng nhắn tin đã có hàng trăm triệu người dùng. Nhưng thứ thật sự làm nên cuộc cách mạng lại rẻ và tầm thường đến mức khó tin: một ô vuông đen trắng in trên tờ giấy A4 dán ở quầy. Mã QR không cần máy POS, không cần hợp đồng máy móc, không cần nhân viên thu ngân. Người bán chỉ cần in ra và dán lên.

Đến nay, từ quán ăn vỉa hè, xe buýt, chợ truyền thống cho tới trung tâm thương mại, người Trung Quốc gần như không còn dùng tiền mặt mà trả tiền qua mã QR, phổ biến nhất là WeChat Pay và Alipay. Thẻ Visa hay Mastercard quốc tế cũng không phải lựa chọn thông dụng ở đây. Với du khách, điều đó nghĩa là chiếc điện thoại không còn là vật hỗ trợ — nó là cái ví.

Quy mô của thói quen ấy nằm trong Báo cáo Hệ thống thanh toán 2024 của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc: chỉ riêng thanh toán qua thiết bị di động, cả nước đã thực hiện 210,98 tỷ giao dịch trong năm, tổng giá trị 563,7 nghìn tỷ nhân dân tệ. Cộng tất cả các hình thức không dùng tiền mặt, hệ thống ngân hàng xử lý 576,329 tỷ giao dịch với giá trị 5.443,29 nghìn tỷ nhân dân tệ — một con số lớn đến mức gần như vô nghĩa cho tới khi bạn nhìn vào những chi tiết nhỏ. Cuối năm 2024, cả nước còn 802.700 máy ATM, giảm 42.800 chiếc so với một năm trước đó. Tính ra, trung bình mỗi ngày hơn một trăm cây ATM bị dỡ bỏ, trong khi số thẻ ngân hàng đang lưu hành vẫn ở mức 9,913 tỷ chiếc. Tiền chuyển từ túi áo sang màn hình.

Ba con đường để người Việt trả tiền ở Trung Quốc

Con đường phổ biến nhất là Alipay. Ứng dụng này cho phép người dùng đăng ký và kích hoạt ngay từ Việt Nam bằng hộ chiếu và thẻ tín dụng hoặc thẻ ghi nợ quốc tế, không cần số điện thoại Trung Quốc và cũng không cần mã định danh nội địa. Khi mua hàng, bạn mở Alipay, quét mã QR của người bán rồi nhập mã PIN. Có thể chọn hai nguồn tiền: nạp sẵn tiền vào ví Alipay, hoặc để hệ thống trừ trực tiếp từ thẻ đã liên kết — và đổi qua lại giữa hai nguồn này khi cần.

Con đường thứ hai là WeChat Pay, ví nằm trong chính ứng dụng WeChat. Nền tảng này cho phép quét mã QR của người bán, đưa mã thanh toán cá nhân cho nhân viên quét, quẹt thẻ hoặc trả tiền ngay trong hệ sinh thái ứng dụng. Đổi lại, mỗi lần trả tiền thường phải xác thực OTP từ ngân hàng phát hành, và trải nghiệm phụ thuộc khá nhiều vào việc ngân hàng của bạn có hỗ trợ hay không.

Con đường thứ ba — với nhiều người là đường rẻ nhất — là dùng chính ví quen thuộc ở Việt Nam thông qua mạng lưới Alipay+. Từ tháng 9/2025, ZaloPay triển khai quét mã QR quốc tế tại thị trường Trung Quốc: người dùng mở ứng dụng, chọn “Quét QR”, chuyển khu vực sang Trung Quốc rồi đưa camera vào mã tại quầy. Hệ thống tự hiện số tiền quy đổi kèm phí trước khi bạn bấm xác nhận, và toàn bộ giao dịch trừ bằng đồng Việt Nam. Không cần chuẩn bị nhân dân tệ, không lo tiêu cố cho hết tiền lẻ cuối chuyến.

Hạn mức, cái bẫy phí và chuyện pin điện thoại

Tháng 3/2024, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc nâng hạn mức thanh toán di động cho người nước ngoài: một giao dịch từ 1.000 đô la Mỹ lên 5.000 đô la Mỹ, và tổng hạn mức cả năm từ 10.000 đô la Mỹ lên 50.000 đô la Mỹ. Giao dịch dưới một ngưỡng nhất định không cần khai thông tin định danh, thủ tục liên kết thẻ được rút gọn, và Alipay mở rộng ngôn ngữ phục vụ từ hai lên mười sáu thứ tiếng. Song song đó, khách sạn từ ba sao trở lên, khu du lịch cấp 5A và 4A buộc phải nhận cả thẻ ngân hàng trong nước lẫn quốc tế, đồng thời giữ lại quầy bán vé và nhân viên bán vé cho khách nước ngoài. Thẻ UnionPay được chấp nhận ở mọi máy POS. Các con số về phí và hạn mức này thay đổi theo chính sách — nhớ kiểm lại trước khi đi.

Phần lớn rắc rối mà du khách gặp lại nằm ở phía người dùng chứ không phải ở cửa hàng. Nạp vào ví số tiền lớn, hoặc giao dịch vào ban đêm, có thể khiến tài khoản bị hạn chế tạm thời đúng lúc đang cần trả tiền nhất. Điện thoại hết pin cũng đồng nghĩa với hết tiền, bởi không còn cách nào mở mã QR ra. Và một điều dễ bỏ qua: mỗi loại ví có mức phí khác nhau, nên cùng một hóa đơn 500 nhân dân tệ có thể bị trừ thêm vài phần trăm nếu bạn chọn sai đường.

Tiền mặt vẫn là lưới an toàn. Ở nhà hàng, trung tâm thương mại trong các điểm du lịch, nhân viên vẫn nhận tiền giấy và trả lại tiền thừa; ở nông thôn, chợ truyền thống hay một số tuyến xe buýt, tiền mặt thậm chí vẫn là cách duy nhất. Giữ trong túi khoảng 200–300 nhân dân tệ và một cục sạc dự phòng là hai thứ rẻ tiền nhất giúp chuyến đi không bị chặn giữa đường.

Dặn trước khi lên máy bay

Hãy cài ứng dụng và liên kết thẻ từ Việt Nam, khi mạng còn ổn định và tổng đài ngân hàng còn trả lời được. Thử một giao dịch nhỏ trước khi đi — đặt một ly trà sữa bằng ví Việt Nam, mua một món đồ lặt vặt — để biết thẻ của mình có qua được bước xác thực hay không. Chụp sẵn ảnh hộ chiếu trong máy, phòng khi ứng dụng hỏi lại thông tin định danh. Với hóa đơn nhỏ dưới 200 nhân dân tệ, trả thẳng bằng Alipay cho nhanh; với hóa đơn lớn hơn, quét qua ví Việt để né khoản phí. Và luôn để sẵn một đường lui bằng tiền mặt.

Nhìn ở góc kinh tế, đây không chỉ là chuyện tiện lợi. Thanh toán di động hạ chi phí giao dịch xuống gần bằng không, đưa cả người bán hàng rong vào hệ thống tài chính chính thức, và biến mọi chiếc điện thoại thành một điểm chấp nhận thanh toán. Nhưng nó cũng tạo ra khoảng cách mới: người già, người không có điện thoại thông minh, và du khách vừa đặt chân đến. Với người Việt, khoảng cách ấy đã hẹp hơn nhiều kể từ khi các ví trong nước nối được vào mạng lưới mã QR của Trung Quốc. Giờ đây, hành trang bắt buộc của một chuyến đi không tiền mặt chỉ còn hai thứ: một chiếc điện thoại còn pin, và một chút tiền giấy để phòng.

Nguồn: Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc – “Payment System Report (2024)” (báo cáo hệ thống thanh toán năm 2024, bản tiếng Anh) | Cổng thông tin Chính phủ Trung Quốc (bản tiếng Anh) – “Payment service guide for overseas visitors to China”, 11/4/2024 | VnExpress Du lịch – “Kinh nghiệm thanh toán khi du lịch tự túc ở Trung Quốc” | CafeF – “Hết cảnh người Việt phải đổi cả xấp ngoại tệ để đi du lịch tại nhiều nước”, 29/6/2026 | Kenh14 – “Đi Trung Quốc không tiền mặt: Chọn sai ví điện tử có thể mất oan 7%”, 6/5/2026