Kinh Kha ám sát Tần Thủy Hoàng

Cuối thu năm 227 trước Công nguyên, bên bờ sông Dịch Thủy. Gió thổi hun hút trên những tấm áo trắng của đoàn người đưa tiễn. Một người đàn ông tên Kinh Kha sắp lên đường sang nước Tần, trong xe có một hộp gỗ niêm phong đựng thủ cấp một vị tướng và một cuộn bản đồ đất Đốc Cương. Không ai trong đoàn tin rằng sẽ còn gặp lại ông. Ít lâu sau, tại cung Hàm Dương, cuộn bản đồ ấy mở dần ra trước mặt Tần vương Doanh Chính, và ở đầu cuối cuộn vải là một lưỡi dao tẩm độc. Người Trung Hoa gọi khoảnh khắc đó bằng bốn chữ: đồ cùng dao hiện — cuộn đồ mở hết thì dao lộ ra.

Nước Yên trước cơn sóng Tần

Cuối thời Chiến Quốc, nước Tần đã thành một cỗ máy chiến tranh không gì cản nổi. Nước Hàn bị diệt, quân Tần tiến xuống phía nam đánh Sở và lên phía bắc ép nước Triệu. Yên là nước nhỏ ở vùng đông bắc, quân đội không đủ sức đối đầu trực diện. Trong hoàn cảnh ấy, Thái tử Đan — con trai vua Yên — chọn một con đường khác: giết người đứng đầu nước Tần trước khi quân Tần kịp đánh tới.

Cuộc đời Kinh Kha trước đó không có gì chói sáng. Ông là người nước Vệ, thích đọc sách và luyện kiếm, từng đem tài ăn nói ra thuyết phục Vệ Nguyên quân nhưng không được dùng. Ông đi khắp các nước, gặp ai cũng có chuyện không vừa ý: ở Du Thứ thì tranh luận kiếm thuật với Cái Nhiếp rồi bị trừng mắt nhìn, ở Hàm Đan thì cãi nhau chuyện đi đường với Lỗ Câu Tiễn. Cuối cùng ông dừng chân ở nước Yên, làm bạn với một người bán thịt chó và một nhạc công chơi đàn trúc tên Cao Tiệm Ly. Ba người ngày ngày uống rượu ngoài chợ; khi say, Cao Tiệm Ly gảy đàn, Kinh Kha hát theo, hát đến đoạn chạnh lòng thì cả bọn cùng khóc.

Người giới thiệu Kinh Kha với thái tử là du hiệp Điền Quang. Điền Quang nói với thái tử rằng trong nước Yên chỉ có Kinh Kha đủ sức làm việc lớn. Nhưng khi thái tử dặn dò giữ kín chuyện, Điền Quang hiểu đó là sự nghi ngờ dành cho mình. Ông nói với Kinh Kha: "Thái tử đã không tin tôi thì tôi còn mặt mũi nào sống", rồi rút kiếm tự vẫn ngay trước mặt Kinh Kha để chứng minh mình đã im lặng. Đó là cái chết đầu tiên trong chuỗi người chết vì cuộc hành thích chưa bắt đầu.

Những người chết trước khi cuộc hành thích bắt đầu

Thái tử Đan không chỉ tìm người, ông còn chuẩn bị vũ khí và món quà. Ông cho người đi tìm khắp thiên hạ, cuối cùng mua được thanh chủy thủ của người thợ rèn nước Triệu tên Từ Phu Nhân bằng trăm cân vàng, rồi sai thợ tẩm thuốc độc vào lưỡi thép. Sách cũ chép rằng đem thử trên người, chỉ cần một vết xước làm máu rỉ ra như sợi tơ là người trúng độc ngã xuống chết ngay. Cần nói rõ một chi tiết dễ gây nhầm: Từ Phu Nhân là đàn ông, tên của ông nghĩa đen dễ khiến người đời sau tưởng là phụ nữ, nên các nhà chú giải cổ đã phải ghi thêm hai chữ "nam tử".

Món quà thứ nhất đã có. Món quà thứ hai khó hơn. Kinh Kha nói với thái tử rằng chỉ một cuộn bản đồ đất Đốc Cương thì chưa đủ lấy lòng tin, phải thêm một bảo vật nữa: thủ cấp của Phàn Ư Kỳ — vị tướng Tần bỏ trốn, người mà Tần vương treo thưởng nghìn cân vàng để lấy đầu. Thái tử Đan không nỡ giết người đến nương nhờ mình. Kinh Kha bèn lặng lẽ tới gặp riêng Phàn Ư Kỳ, kể rằng cha mẹ và dòng họ của ông đã bị nước Tần giết hết, rồi nói ra kế hoạch. Phàn Ư Kỳ đáp: "Đêm nào tôi cũng nghiến răng nhớ tới việc đó, chỉ hận không có cách nào trả thù." Nghe xong kế hoạch, ông nói một tiếng đồng ý rồi tự vẫn. Thái tử Đan chạy tới, gục xuống bên xác mà khóc, nhưng rồi vẫn đặt thi thể ấy vào hộp và niêm phong lại.

Đây là chỗ đáng để phân biệt chính sử và truyện kể thêm. Cuốn Chiến Quốc sách và thiên Thích khách liệt truyện trong Sử ký của Tư Mã Thiên đều có chi tiết Phàn Ư Kỳ tự sát. Nhưng cuốn Yên Đan Tử — một tác phẩm kể chuyện đời Hán trước đó — đã thêm vào những đoạn rất khác người: thái tử nuông chiều Kinh Kha đến mức đưa vàng cho ông ném vào con rùa trong ao, giết ngựa quý để lấy gan theo lời ông khen ngon, và sai chặt tay một người đàn bà đánh đàn giỏi chỉ vì Kinh Kha khen đôi tay ấy đẹp. Học giả đời Minh là Mao Khôn nhận xét những chi tiết ấy không hợp lẽ thường, phần nhiều do người sau thích kể chuyện lạ mà thêm thắt, và Tư Mã Thiên đã lược bỏ khi chép vào Sử ký.

Sông Dịch Thủy và hai câu hát còn lại đến hôm nay

Trước giờ lên đường một việc nữa khiến kế hoạch lộ ra nội bộ. Người được chọn làm phụ tá cho Kinh Kha là Tần Vũ Dương — theo ghi chép thì mới khoảng mười ba tuổi, nổi tiếng gan dạ đến mức người trong nước không ai dám nhìn thẳng, nhưng cũng chỉ là một đứa trẻ. Kinh Kha chờ thêm một người bạn mà ông muốn đưa theo, chờ lâu đến mức Thái tử Đan sốt ruột, ngỏ ý để Tần Vũ Dương đi trước. Kinh Kha nổi giận, quát vào mặt thái tử rồi lên đường ngay.

Sách chép rằng đoàn người tới bờ sông Dịch, làm lễ tế thần đường rồi mới lên đường. Cao Tiệm Ly gảy đàn trúc, Kinh Kha hát theo giọng bi thương: "Gió phần phật chừ, sông Dịch lạnh; tráng sĩ một đi chừ, không trở về" — nguyên văn là bốn câu chữ Hán "phong tiêu tiêu hề dịch thủy hàn, tráng sĩ nhất khứ hề bất phục hoàn". Người đứng nghe ai cũng trợn mắt, tóc dựng ngược. Đó không phải là lời hát trong lúc cao hứng, mà là một người vừa nói trước rằng mình sẽ chết.

Cung Hàm Dương: mười nhịp của một vụ hành thích

Đến Hàm Dương, Kinh Kha hối lộ một viên quan được vua Tần sủng ái tên là Mông Gia, nhờ người này dọn đường. Tin tới tai Tần vương: nước Yên sợ, xin dâng đất và dâng đầu tội thần. Tần vương mừng, mặc lễ phục, đặt lễ nghi bậc cao nhất để tiếp sứ. Kinh Kha bưng hộp thủ cấp đi trước, Tần Vũ Dương bưng bản đồ theo sau.

Vừa tới bậc điện, mặt Tần Vũ Dương biến sắc, cả triều thấy lạ. Kinh Kha quay lại nhìn rồi cười chữa: "Kẻ nhỏ mọn ở đất bắc, chưa từng thấy oai trời, xin đại vương bỏ qua." Tần vương bèn gọi: "Đưa cuộn bản đồ người kia cầm lại đây." Kinh Kha cầm cuộn bản đồ, mở dần ra. Tay trái giữ lấy tay áo Tần vương, tay phải rút lưỡi dao. Nhát thứ nhất đâm hụt. Tần vương giật mình đứng dậy, ống tay áo đứt, ông chạy vòng quanh cột đồng lớn giữa điện. Kinh Kha đuổi theo. Trong điện, tất cả đều là cái bẫy đã được sắp đặt từ trước: theo luật nhà Tần, không ai được mang vũ khí lên điện, binh sĩ chỉ đứng dưới bậc, không có lệnh thì không được lên. Tần vương muốn rút kiếm nhưng kiếm quá dài, đeo sau lưng nên càng gấp càng không rút ra được.

Đúng lúc ấy có hai tiếng động nhỏ cứu cả một triều đại. Viên thị y tên Hạ Vô Thư, không có binh khí trong tay, ôm cả túi thuốc ném vào Kinh Kha, buộc ông phải giơ tay đỡ và chậm mất một nhịp. Các quan đứng chật trong điện cùng hét lên: "Đại vương đeo kiếm ra sau lưng!" Tần vương làm theo, kiếm tuốt ra, chém trúng đùi trái Kinh Kha. Kinh Kha ngã, ném lưỡi dao về phía Tần vương nhưng dao cắm vào cột đồng. Tần vương chém thêm nhiều nhát, rồi binh sĩ xông lên giết chết Kinh Kha. Trước khi chết, Kinh Kha ngồi tựa cột, cười và nói rằng mình thất bại là vì muốn bắt sống vua Tần, ép trả lại đất đã chiếm cho các nước. Nhà nghiên cứu đời sau là Cố Viêm Vũ thì cho đó chỉ là lời gỡ gạc che đi sự thật đơn giản hơn: kiếm thuật của ông vụng.

Sau nhát dao: nước Yên và người chủ mưu

Vụ hành thích thất bại không cứu nước Yên, mà ký sẵn bản án cho nó. Tần vương Doanh Chính lấy cớ nước Yên dám sai người đến giết mình, sai tướng Vương Tiễn mang quân đánh lên. Năm 226 trước Công nguyên, quân Tần phá kinh đô Kế, vua Yên phải bỏ chạy lên Liêu Đông. Để tạ tội, vua Yên sai người giết chính con trai mình là Thái tử Đan, chặt đầu đem nộp cho Tần. Nước Yên cũng không giữ được lâu sau đó: nó bị xóa khỏi bản đồ khi quân Tần hoàn tất cuộc thống nhất sáu nước. Năm 221 trước Công nguyên, Doanh Chính xưng Tần Thủy Hoàng — hoàng đế đầu tiên của Trung Hoa. Như vậy, người muốn giết ông ta lúc ông còn là một vị vua chư hầu lại chính là một trong những lý do khiến ông ta lên tới ngôi cao nhất.

Cao Tiệm Ly: người bạn mù và cây đàn đổ chì

Câu chuyện chưa dừng ở đó. Sau vụ hành thích, tất cả bạn bè của Kinh Kha bị truy nã. Cao Tiệm Ly phải đổi tên đổi họ, vào làm thuê trong một tiệm rượu, nhưng không bỏ được cây đàn. Ông gảy cho khách nghe, tiếng đàn nổi tiếng khắp vùng, rồi danh tính bị lộ và ông bị giải vào cung Tần. Vua Tần tiếc tài, tha chết nhưng cho chọc mù hai mắt để phòng ngừa. Cao Tiệm Ly nhận làm nhạc công trong cung, ngày ngày chờ đợi. Ông lén đổ chì vào bầu đàn cho nặng thêm, gảy thật hay để vua Tần say mà xích lại gần, rồi bất ngờ vung cả cây đàn đập xuống. Mắt đã mù, ông đánh không trúng và bị xử tử ngay. Sử cũ chép thêm một chi tiết nhỏ nhưng đáng nhớ: từ sau lần đó, Tần Thủy Hoàng cảnh giác và không bao giờ để người từ các nước chư hầu cũ ở gần mình nữa.

Người đời sau nhìn Kinh Kha thế nào

Không có nhiều nhân vật thất bại mà được thơ ca Trung Hoa nhắc lại nhiều đến thế. Đời Đông Tấn, Đào Uyên Minh viết bài Vịnh Kinh Kha, kể từ chuyện thái tử nuôi sĩ đến buổi tiễn ở sông Dịch, và kết bằng hai câu đáng chú ý: "Tiếc thay kiếm thuật vụng, công lớn chẳng thành" — người đời sau thương ông nhưng không hề cho rằng ông giỏi võ. Đời Đường, Lạc Tân Vương đi qua sông Dịch cũng để lại bốn câu thơ về buổi chia tay ấy. Trong khi đó, sử gia Tư Mã Quang thời Bắc Tống lại nhìn bằng con mắt khác hẳn: trong sách Tư Trị Thông Giám ông phê rằng Kinh Kha mang ơn riêng của một người, không nghĩ đến dòng họ mình, định dùng một lưỡi dao ngắn để làm Yên mạnh và Tần yếu, thật là ngu xuẩn, và xếp Kinh Kha vào loại thích khách chứ không phải người làm việc nghĩa.

Vì sao câu chuyện này còn được kể sau hơn hai ngàn năm

Có lẽ vì nó là câu chuyện kể rõ ràng nhất rằng lòng dũng cảm không đủ để thay đổi cục diện. Nước Yên thất thế không phải vì thiếu người sẵn sàng chết — dọc câu chuyện có Điền Quang tự vẫn để giữ bí mật, có Phàn Ư Kỳ dâng đầu, có Cao Tiệm Ly mù mắt vẫn còn vung đàn. Cái thiếu là thời gian, là thế lực, và vài khoảnh khắc. Bởi vậy vụ hành thích năm 227 trước Công nguyên trở thành một trong những khoảnh khắc được khắc, dập, vẽ nhiều nhất trên đá Trung Hoa cổ. Bức ảnh kèm bài này là một bản dập hình khắc đá ấy: Kinh Kha bị một người trong triều giữ chặt, lưỡi dao găm đã cắm sâu vào cột đồng, còn Tần vương ở phía bên phải. Người thợ khắc không chọn lúc rút dao, cũng không chọn lúc Kinh Kha ngã xuống, mà chọn đúng khoảnh khắc đã biết chắc là thua.

Nhìn lại toàn bộ, có thể tách bạch tương đối rõ ràng: phần lõi của câu chuyện — cuộn bản đồ, lưỡi dao, tay áo đứt, cây cột đồng, hai câu hát bên sông Dịch — nằm trong Chiến Quốc sách và Sử ký, tức là dòng chính sử có nguồn văn bản đến nay. Phần lung linh hơn — ném vàng xuống ao, giết ngựa lấy gan, đoạn đối đáp chỉnh tề trước giờ chết — là phần người kể chuyện đời sau làm dày thêm. Và phần cuối cùng, cái mộ ở Lam Điền, đã bị chính xẻng khảo cổ phủ định. Một câu chuyện lớn thường được dựng bằng ba lớp như thế, và biết lớp nào là lớp nào là cách đọc lịch sử đúng đắn nhất.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt, Kinh Kha (荊軻) · Wikipedia tiếng Trung, 荆轲 · Wikipedia tiếng Việt, Thái tử Đan · Wikipedia tiếng Việt, Cao Tiệm Ly · Báo 24h, Thích khách khét tiếng nhất lịch sử Trung Hoa ám sát Tần Thủy Hoàng