Xích Bích

Đêm cuối năm 208, trên khúc sông Trường Giang ở Ô Lâm, hàng nghìn chiến thuyền của Tào Tháo nằm neo thành một khối. Để quân phương Bắc khỏi nôn mửa vì sóng, Tào Tháo ra lệnh lấy xích sắt nối thuyền lại với nhau — thuyền đứng yên như mặt đất, binh sĩ đi lại chẳng khác gì trên bờ. Không ai trong trại nghĩ rằng chính sợi xích ấy sẽ biến cả hạm đội thành một đống củi khô. Chỉ vài giờ sau, một đoàn thuyền "đầu hàng" của Đông Ngô chở đầy cỏ khô tẩm dầu lao thẳng vào giữa trại, gió đông nam thổi bùng lửa, và cả khúc sông đỏ như tên gọi Xích Bích của nó.

Vì sao Tào Tháo kéo cả miền nam xuống sông Dương Tử

Cuối thế kỷ thứ 2, nhà Đông Hán đã rỗng ruột. Hán Hiến Đế lên ngôi năm 189 khi mới tám tuổi, ngồi trên ngai ba mươi mốt năm mà không cầm nổi quyền; Tào Tháo đón vua về Hứa Xương, mượn danh triều đình để sai khiến chư hầu. Sau khi thắng Viên Thiệu ở Quan Độ năm 200 và dẹp yên tộc Ô Hoàn ở phía bắc năm 207, Tào Tháo nắm trọn đồng bằng Hoa Bắc và tự thấy chỉ còn một việc: vượt Trường Giang.

Tháng 7 năm 208, đại quân Tào nam tiến đánh Kinh Châu. May mắn tới sớm: tháng 8 Lưu Biểu chết, con là Lưu Tông đầu hàng, Tào Tháo thu luôn thủy quân Kinh Châu cùng căn cứ Giang Lăng. Lưu Bị bị đánh tan ở Trường Bản, chạy về Hạ Khẩu; Gia Cát Lượng được cử sang Sài Tang thuyết phục Tôn Quyền liên minh. Trong toàn bộ trận Xích Bích, vai trò có thật của Gia Cát Lượng gần như chỉ có vậy — một nhà ngoại giao, không phải một pháp sư.

Ở Đông Ngô, triều thần chia làm hai phe. Phe chủ hàng do Trương Chiêu cầm đầu, vin vào thư Tào Tháo khoe thống lĩnh tám mươi vạn binh mã. Phe chủ chiến do Chu Du cùng Lỗ Túc đứng ra phản bác: con số đó là nói phao. Tôn Quyền cuối cùng chọn đánh, giao ba vạn quân cho Chu Du, Trình Phổ và Lỗ Túc ra mặt trận.

Hai mươi vạn hay bảy vạn? Con số thật của quân Tào

Chu Du ước tính quân phương Bắc thực chất chỉ khoảng mười lăm, mười sáu vạn, cộng thêm bảy tám vạn hàng binh Kinh Châu vừa quy hàng — tổng hơn hai mươi vạn. Trong số đó, người phương Bắc không quen sông nước, còn người Kinh Châu mới mất chủ thì khó lòng liều mạng cho Tào Tháo.

Các nhà nghiên cứu Trung Quốc còn hạ con số thấp hơn nữa. Theo cách tính được Tân Hoa Xã dẫn lại, một tuyến đường bộ chỉ nuôi nổi năm sáu vạn người, quân Kinh Châu huy động được khoảng hai vạn, nên lực lượng thật sự tới mặt trận Xích Bích chỉ chừng bảy vạn. Phía Tôn – Lưu có năm vạn: ba vạn quân Ngô và hai vạn của Lưu Bị cùng Lưu Kỳ. Vậy Xích Bích vẫn là trận lấy ít đánh nhiều, nhưng khoảng cách không kinh khủng như người ta vẫn kể.

Con số tuyên bố tám mươi vạn vẫn đi vào lịch sử như một trong những lời khoe khoang tai hại nhất Trung Quốc cổ đại — nhưng nó cũng cho thấy Tào Tháo hiểu rất rõ sức mạnh của tuyên truyền.

Đêm thuyền xích sắt: diễn biến trận Xích Bích

Thủy quân Tôn – Lưu ngược dòng từ Hán Khẩu và Phàn Khẩu tới Xích Bích, đụng tiền quân Tào. Quân Tào vừa hành quân xa, vừa vật vã vì dịch bệnh, nên không thắng nổi trong các trận nhỏ đầu tiên và phải lui về đóng ở Ô Lâm, bờ bắc Trường Giang. Chính cuộc rút lui này đặt họ vào thế thủ trên mặt sông — thế trận mà phía Đông Ngô mong đợi nhất.

Để giảm tròng trành cho thuyền, Tào Tháo cho nối các chiến thuyền bằng xích sắt. Tướng Đông Ngô là Hoàng Cái nhìn ra ngay điểm chết và xin Chu Du cho mình giả hàng. Thư xin hàng gửi sang, Tào Tháo tin ngay — chính sử ghi không hề có màn khổ nhục kế đánh đòn roi, cũng không có trò đấu trí nào như tiểu thuyết miêu tả.

Đến hẹn, Hoàng Cái dẫn đoàn "hàng binh" gồm vài chục chiến thuyền mông xung đấu hạm chất đầy cỏ khô và mồi lửa. Khi tới giữa sông, thuyền đổi hướng và châm lửa. Sử liệu chỉ ghi ngắn gọn: gió đông nam nổi lên, thuyền lửa theo gió lao vào hạm đội Tào. Thuyền bị xích nên không tài nào tản ra, lửa lan từ chiếc này sang chiếc khác, rất nhiều binh sĩ chết cháy hoặc chết đuối. Chu Du và Lưu Bị đổ bộ ngay sau đó, chia cắt đội hình quân Tào.

Tào Tháo ra lệnh đốt nốt số thuyền còn lại và rút. Đường rút qua Hoa Dung gặp mưa lớn, bùn lầy đến mức binh lính — kể cả người bị thương — phải vác cỏ lót đường, ngựa chết rét la liệt. Ông bỏ luôn miền nam, để Tào Nhân giữ Giang Lăng, Nhạc Tiến giữ Tương Dương, Mãn Sủng giữ Đương Dương, còn mình lui về Nghiệp Quận. Trong thư gửi Tôn Quyền sau đó, Tào Tháo vẫn tự biện hộ rằng ông đốt thuyền rút lui vì bệnh dịch, chứ không phải vì thua — Tam Quốc Chí có chép lại câu ấy.

Chính sử và tiểu thuyết: năm chi tiết quen thuộc mà không có thật

Tam Quốc Diễn Nghĩa của La Quán Trung ra đời khoảng một nghìn một trăm năm sau trận đánh và biến Xích Bích thành một bộ phim dài tập. Đây là tiểu thuyết, không phải sử — và năm chi tiết được nhắc nhiều nhất đều thuộc về trí tưởng tượng của người viết.

Thứ nhất, chuyện Gia Cát Lượng dùng thuyền cỏ mượn tên không hề xảy ra. Mô-típ này có gốc từ một giai thoại về Tôn Quyền: năm 213, tức năm năm sau Xích Bích, Tôn Quyền nhân đêm sương mù cho thuyền nhẹ vào sát trại Tào ở cửa Nhụ Tu để quan sát, bị bắn tên đầy một mạn thuyền, phải quay thuyền cho mạn kia hứng tên rồi rút. Tam Quốc Chí phần Ngô chủ truyện, qua chú giải của Bùi Tùng Chi, ghi lại chuyện đó — và ghi về Tôn Quyền, chứ không phải Gia Cát Lượng.

Thứ hai, màn "mượn gió đông" ba ngày ba đêm trên đàn cầu khấn là hư cấu. Sử chỉ chép gió đông nam nổi lên đúng lúc, và người tận dụng nó là Hoàng Cái, không phải thầy phù thủy nào.

Thứ ba, khổ nhục kế để Chu Du đánh đòn Hoàng Cái rồi sai người dâng thư hàng là chuyện bịa; việc Hoàng Cái trá hàng thì có thật. Thứ tư, kế phản gián khiến Tào Tháo giết hai thủy quân đô đốc Thái Mạo và Trương Doãn cũng không tồn tại: hai người này thậm chí không giữ chức ấy trong quân Tào. Chuyện Tưởng Cán sang khuyên hàng Chu Du có thật, nhưng diễn ra sau trận Xích Bích và không dính tới mưu kế nào. Thứ năm, cảnh Quan Vũ chặn đường rồi thả Tào Tháo ở Hoa Dung là do La Quán Trung thêm vào, Trần Thọ không ghi.

Bối cảnh sau trận và những gì còn lại tới nay

Kết quả lớn nhất của Xích Bích không nằm ở số người chết, mà ở một bản đồ mới. Tào Tháo vẫn giữ miền bắc; năm 220 con ông là Tào Phi xưng đế lập nhà Ngụy. Năm 221 Lưu Bị xưng đế ở Thục Hán, năm 229 Tôn Quyền xưng đế ở Đông Ngô. Thế chân vạc kéo dài sáu mươi năm, mãi tới năm 280 nhà Tấn mới thống nhất được Trung Quốc — nghĩa là chiến thắng trên sông của Chu Du đã trì hoãn việc thống nhất gần bảy mươi năm.

Vị trí chính xác của trận đánh tới nay vẫn còn tranh cãi. Phần lớn học giả đặt Xích Bích ở bờ nam Trường Giang, đâu đó giữa Tây Nam Vũ Hán và Đông Bắc Ba Khâu (Nhạc Dương, Hồ Nam) ngày nay. Một hướng khác nghiêng về vùng đông bắc Gia Ngư, Hồ Bắc — nơi huyện Phổ Kỳ đã được đổi tên thành Xích Bích năm 1998. Dòng sông đổi dòng từ thời Tùy — Đường khiến nhiều địa danh cũ lệch vị trí: Hoa Dung ngày nay nằm ở bờ nam, trong khi thế kỷ thứ 3 nó ở phía bắc Trường Giang. Du khách tới thành phố Xích Bích (Hàm Ninh, Hồ Bắc) hiện có khu "Tam Quốc Xích Bích cổ chiến trường" để hình dung lại khúc sông này.

Ba bài học đáng nhớ. Một, địa hình quyết định: phía Tôn – Lưu thắng vì ép được đối thủ đánh trên sông nước, nơi sở trường và sở đoản đảo ngược. Hai, hậu cần và sức khỏe đánh bại số đông: bệnh dịch, mệt mỏi và hàng binh chưa phục làm quân Tào tan nhanh hơn cả lửa. Ba, đừng tin vào con số mình tự khoe: sau trận, chính Tào Tháo phải than rằng nếu Quách Gia — quân sư mất năm 207 — còn sống thì ông đã không lâm vào cảnh ấy, và trước đó ông cũng bỏ qua lời khuyên cho quân nghỉ ngơi của Giả Hủ.

Nhìn lại, Xích Bích không chỉ là một trận cháy thuyền. Đó là lần đầu một chiến dịch quy mô lớn được quyết định trên mặt sông, và cũng là bài học sớm nhất về việc một đội quân đông đến mấy cũng có thể bị đánh bại bởi gió, nước và sự chủ quan.

Nguồn: <a href=">Trận Xích Bích – Wikipedia tiếng Việt</a>· <a href=">赤壁之戰 – Wikipedia tiếng Trung</a>· <a href=">Battle of Red Cliffs – Wikipedia tiếng Anh</a>· <a href=">还原历史上真实的“赤壁之战” – Tân Hoa Xã (郑州日报)</a>· <a href=">The Battle of Red Cliffs and the blurring of fact and fiction – The China Project</a>