Trường An và Lạc Dương — hai kinh đô, hai số phận

Trường An và Lạc Dương — hai kinh đô, hai số phận của một nền văn minh

Cổng Đan Phượng đứng ở Tây An ngày nay là một công trình tái dựng, dựng đúng trên nền móng cũ: gạch son, mái ngói vàng, năm cửa vòm, hàng hiên chạy quanh như một bức tường thành thu nhỏ. Du khách chụp ảnh ở đó thường không biết rằng hơn một nghìn ba trăm năm trước, đây là cửa chính nam của Cung Đại Minh, nơi quan lại và sứ thần phải xuống ngựa, và phía sau nó là một trong những thành phố rộng nhất mà thế giới tiền hiện đại từng dựng lên. Nhưng Trường An không phải thủ đô duy nhất của người Trung Quốc cổ đại. Trong nhiều thế kỷ, người ta còn gọi nó bằng một cái tên thứ hai: Tây Kinh — kinh đô phía tây. Còn kinh đô phía đông là Lạc Dương.

Hiểu được vì sao có hai thành phố ấy, và vì sao chúng thay nhau lên xuống, là hiểu được một phần cách đế chế này vận hành: nó không có một trung tâm cố định, mà có một cặp trung tâm đối trọng, mỗi cái phù hợp với một thế cân bằng chính trị khác nhau.

Vì sao một đế chế lại tồn tại hai kinh đô

Trường An nằm ở đồng bằng Quan Trung, một vùng đất được núi bao bọc, có các cửa ải hiểm như Hàm Cốc Quan và Đồng Quan chặn lối vào. Đây là căn cứ địa của nhà Tần và nhà Hán: đất phì nhiêu, dễ phòng thủ, khó bị đánh từ ngoài. Nhưng Quan Trung có một nhược điểm chết người — nó không đủ lương thực nuôi một kinh đô lớn, và mỗi khi dân số tăng, triều đình phải chở thóc từ đồng bằng Hoa Bắc hoặc từ Giang Nam tới bằng đường sông và kênh, một việc tốn kém và hay đứt đoạn.

Lạc Dương thì ngược lại. Nó nằm ở trung tâm đồng bằng Hoa Bắc, gần các vựa lúa, gần mạng lưới đường bộ toả đi bốn phía, và điều khiển được cả vùng trung nguyên lẫn tuyến đường về phía đông. Đổi lại, nó không có địa thế phòng thủ hiểm như Trường An, nên dễ bị tấn công hơn.

• Nhà Hán phía tây: Lưu Bang lập kinh đô ở Trường An, gọi là Tây Kinh. Đây là thời kỳ mở rộng ra Tây Vực, mở các tuyến giao thương lục bộ.
• Nhà Hán phía đông: năm 25, Lưu Tú dời đô về Lạc Dương, gọi là Đông Kinh. Từ đây thành lệ gọi hai thành phố là lưỡng kinh.
• Nhà Tùy và nhà Đường: quay lại Trường An, dựng một thành phố mới toanh bên cạnh thành Hán cũ.

Một điểm dễ bị bỏ qua: hai kinh đô không chỉ là chuyện thủ đô. Mỗi lần dời đô là một lần đổi phe. Quan lại, dòng họ quý tộc, chùa chiền và cả các nhóm thương nhân đi theo triều đình, và những nhóm ở lại thường mất quyền lực. Vì thế câu chuyện Trường An — Lạc Dương vừa là địa lý, vừa là chính trị.

Trường An thời Tùy — Đường: một thành phố được vẽ ra trước khi xây

Năm 582, Tùy Văn Đế Dương Kiên cho xây một kinh đô mới. Thành Hán cũ bị bỏ vì nước ngầm bị nhiễm mặn và nền đất lún, nên thành mới được dựng về phía đông nam, đặt tên là Đại Hưng Thành. Nhà Đường tiếp quản và đổi tên lại thành Trường An.

Điều đặc biệt của thành phố này là ở quy hoạch. Nó không mọc lên tự nhiên mà được thiết kế trên giấy trước, theo một hình chữ nhật gần như đối xứng, rộng khoảng 9,7 km theo chiều đông — tây và 8,6 km theo chiều bắc — nam, với tổng diện tích mặt bằng được nhiều nghiên cứu nêu khoảng 84 km vuông. Con số so sánh hay được dùng — rằng nó lớn hơn nhiều lần La Mã thời cực thịnh — cần đọc cẩn thận, vì tuỳ cách định nghĩa phần nào được tính là thành phố mà kết quả khác nhau; nhưng ngay cả khi trừ đi phần đất trống, đây vẫn là một đô thị cỡ đặc biệt.

Cấu trúc bên trong gồm những điểm đáng nhớ:

• 108 phường: thành phố chia thành các ô vuông gọi là phường, có tường hoặc rào ngăn, cổng mở và đóng theo giờ. Đây không phải là thành phố tự do đi lại bất kể đêm ngày như hiểu theo nghĩa hiện đại.
• Hai huyện: Vạn Niên và Trường An chia đôi thành phố, mỗi huyện có quan cai quản riêng.
• Hai chợ: chợ Đông và chợ Tây, cách nhau không xa, bán hàng theo khu vực ngành nghề. Nhà nước kiểm soát số quầy, giá và giờ họp chợ.
• Ba cung điện lớn: cung Thái Cực ở phía bắc trung tâm, cung Đại Minh dựng thêm năm 634 với điện Hàm Nguyên và cổng Đan Phượng, và cung Hưng Khánh phía đông.

Ảnh hưởng của bản thiết kế này vượt khỏi biên giới Trung Quốc. Khi Nhật Bản lập kinh đô Bình Thành Kinh ở Nara rồi Bình An Kinh ở Kyoto, họ dùng chính mô hình lưới ô với trục đường lớn chạy giữa. Tàn dư của cách tư duy ấy đến nay vẫn còn thấy ở những con phố vuông vức của Tây An và cả ở cách đặt tên đường theo số phương hướng.

Lạc Dương: kinh đô của những triều đại đứng giữa bản đồ

Lạc Dương có lịch sử làm kinh đô dài không kém, nhưng đặc tính khác hẳn. Nếu Trường An là thành phố của những triều đại mở rộng về phía tây, thì Lạc Dương là thành phố của những triều đại muốn giữ chắc trung tâm.

Năm 494, Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế dời đô từ Bình Thành — nay là Đại Đồng, Sơn Tây — về Lạc Dương. Đây là một quyết định lớn: dời cả bộ máy quý tộc du mục vào vùng nông nghiệp trung nguyên và chủ động Hán hoá. Chính từ sau lần dời đô ấy, các hang đá Phật giáo ở Long Môn, cách thành một quãng ngắn về phía nam, mới bắt đầu được đục.

Thời Võ Tắc Thiên là giai đoạn Lạc Dương lên đỉnh cao chưa từng có. Bà nắm quyền từ năm 684, lập nhà Chu năm 690 và chọn Lạc Dương làm nơi đặt triều đình, gọi thành phố là Thần Đô. Trong gần hai thập kỷ, kinh đô phía đông là trung tâm thực tế của đế chế, còn Trường An ở vị trí thứ hai.

Cần tách bạch ở đây. Chuyện Võ Tắc Thiên giết con trai, chuyện bà dùng những người cai trị khắc nghiệt, là những nội dung có trong Cựu Đường Thư và Tân Đường Thư, tức là chính sử — nhưng chính sử do triều đại sau viết ra, và các nhà nghiên cứu hiện đại vẫn tranh luận về mức độ tin cậy, vì các bản khác nhau có chỗ mâu thuẫn. Còn câu chuyện chiếc bia không chữ đá ở Càn Lăng là thật: ngôi mộ của bà đúng là có một tấm bia để trắng. Lý do vì sao để trắng thì không có văn bản nào ghi rõ, và mọi cách giải thích — rằng bà muốn hậu thế tự phán xét, rằng con bà không muốn viết công hay tội — đều chỉ là phỏng đoán, không phải sử liệu.

Ở Lạc Dương còn có Bạch Mã Tự, ngôi chùa mà truyền thuyết coi là chùa Phật giáo đầu tiên của Trung Quốc. Theo lối kể quen thuộc, năm 68 Hán Minh Đế nằm mộng thấy một người vàng cao lớn, bèn sai sứ sang Thiên Trúc thỉnh kinh và đưa hai nhà sư cùng kinh sách về bằng ngựa trắng. Sử liệu đáng tin hơn, sách Hậu Hán Thư, có chép việc triều đình sai sứ đi tìm hiểu Phật giáo ở phương tây — tức chính sử xác nhận có sự kiện, còn giấc mộng và hai con ngựa trắng là phần được kể thêm trong truyền thuyết, và cả niên đại lẫn chi tiết đều chưa thống nhất giữa các nguồn.

Loạn An Lộc Sơn và cái chết của hai kinh đô

Bước ngoặt đến năm 755, khi An Lộc Sơn khởi binh. Năm sau, lực lượng nổi loạn chiếm Lạc Dương rồi tiến vào Trường An; Đường Huyền Tông bỏ kinh đô chạy về phía tây nam. Trên đường chạy tới Thục, tại trạm Mã Ngôi, quân hộ giá nổi loạn và buộc nhà vua phải để Dương Quý Phi bị xử tử. Các sách sử chép bà bị siết cổ tại chỗ; một số dị bản dân gian nói bà trốn được sang Nhật Bản, nhưng đó là truyền thuyết không có bằng chứng.

Sau loạn An Lộc Sơn, hai kinh đô vẫn tồn tại nhưng không bao giờ lấy lại được vị thế cũ. Trường An bị quân Thổ Phiên chiếm năm 763, rồi bị Hoàng Sào chiếm năm 880. Năm 904, Chu Ôn — người đang nắm thực quyền và chuẩn bị lật nhà Đường — dời triều đình về Lạc Dương và cho tháo dỡ vật liệu của Trường An, chở xuôi theo dòng sông Vị về phía đông. Sau thời điểm đó, Trường An không còn là kinh đô của bất kỳ triều đại lớn nào nữa. Nó trở thành Tây An, một thành phố tỉnh lỵ, và giữ nguyên vai trò ấy cho tới ngày nay.

Lạc Dương cũng không thoát. Thành phố này vẫn được các triều đại Ngũ Đại và sau đó là nhà Tống đời đầu để mắt tới, nhưng từ thời Tống trở đi trung tâm chính trị dần chuyển về phía đông — Khai Phong rồi Bắc Kinh — vì lý do lương thực: người ta cần ở gần kênh vận tải từ Giang Nam hơn là ở gần các cửa ải phía tây.

Chính sử nói gì, truyền thuyết nói gì

• Chính sử và khảo cổ xác nhận: vị trí và quy mô thành Trường An, hệ thống phường và chợ, việc Bắc Ngụy dời đô về Lạc Dương năm 494, việc Võ Tắc Thiên đặt triều đình ở Lạc Dương và gọi là Thần Đô, việc Chu Ôn dời đô năm 904.
• Có ghi nhưng chưa thống nhất: dân số Trường An. Các ước lượng được đưa ra rất rộng, từ khoảng 500.000 cho tới hơn một triệu người chỉ tính trong nội thành, và cao hơn nữa nếu tính vùng phụ cận; không có cuộc điều tra nào để chốt con số.
• Truyền thuyết: giấc mộng của Hán Minh Đế và hai con ngựa trắng của Bạch Mã Tự, chuyện Dương Quý Phi không chết ở Mã Ngôi, chuyện thành phố phồn hoa tới mức mưa cũng là mưa vàng. Đây là những câu chuyện được kể nhiều lần chứ không phải bản ghi hành chính.
• Hình ảnh văn học bị lẫn với lịch sử: phường Bình Khang đúng là tồn tại trong thành Trường An, nhưng hình ảnh nó như một chốn ăn chơi huyền thoại phần lớn đến từ thơ Đường và các truyện kể đời sau, không phải từ hồ sơ đô thị.

Điều còn lại hôm nay

Ở Tây An, người ta vẫn đi được trên con đường chạy theo trục cũ, vẫn thấy Đại Nhạn Tháp và Tiểu Nhạn Tháp bằng gạch đứng nguyên chỗ. Khu di chỉ Cung Đại Minh đã được khai quật một phần và trở thành công viên khảo cổ, với cổng Đan Phượng được tái dựng theo tỷ lệ dựa trên các mảnh nền móng tìm thấy. Ở Lạc Dương, phần còn lại lớn nhất là quần thể hang đá Long Môn, cùng nền thành Hán Ngụy Lạc Dương nằm dưới lớp đất nông nghiệp phía đông thành phố hiện đại — một khu vực mà giới khảo cổ vẫn chưa khai quật hết.

Hai kinh đô cũ kể cho ta một điều khá lạ: một nền văn minh có thể tồn tại hàng nghìn năm mà không cần một thủ đô duy nhất. Nó cần hai, và nó cần cả hai đều thất bại cùng lúc thì mới thật sự đổi thời.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Trường An · Wikipedia tiếng Việt — Lạc Dương · Wikipedia tiếng Việt — Cung Đại Minh · Wikipedia tiếng Anh — Chang'an · Wikipedia tiếng Anh — An Lushan rebellion