Kinh Kha hành thích Tần Vương — từ Sử Ký đến huyền thoại

Bối cảnh: nước Yên trước cửa tử

Cuối thời Chiến Quốc, nước Tần dưới tay Doanh Chính liên tiếp thôn tính sáu nước. Sau khi diệt Hàn, mũi giáo Tần chĩa thẳng về phía đông bắc, nơi nước Yên nhỏ bé nằm sát biên giới.

Thái tử Đan của Yên, từng làm con tin ở Tần và bị đối xử nhục nhã, căm hận Doanh Chính. Ông tìm người để hành thích. Qua giới thiệu của Điền Quang, ông gặp Kinh Kha — một kẻ sĩ phương Bắc mà "Sử Ký" ghi tổ tiên gốc nước Tề, sau dời sang Vệ rồi tới Yên.

Theo "Sử Ký", Kinh Kha thích đọc sách và luyện kiếm, từng đem điều mình học trình bày với Vệ Nguyên quân nhưng không được dùng. Tới Yên, ông kết bạn với Cao Tiệm Ly — người chơi đàn trúc tài hoa — và một người bán thịt chó. Ba người thường uống rượu ở chợ, Cao Tiệm Ly gảy đàn, Kinh Kha hát, rồi cùng khóc mà không ai hiểu vì sao.

Kế hoạch: đầu tướng phản và bản đồ đất Đốc Cang

Muốn tới gần Tần Vương, Kinh Kha phải mang theo vật khiến đối phương mừng mà mở cửa. Kế hoạch gồm hai thứ.

Thứ nhất là thủ cấp của Phàn Ư Kỳ, một tướng Tần vì tội mà phải trốn sang Yên. Thái tử Đan không nỡ giết người đã nương nhờ mình, nhưng Phàn Ư Kỳ biết chuyện, tự vẫn để lấy đầu. Kinh Kha nhận lấy đầu, đặt vào hộp kín.

Thứ hai là bản đồ vùng Đốc Cang — vùng đất màu mỡ của Yên. Dâng bản đồ đồng nghĩa dâng đất, một cử chỉ quy phục hoàn hảo để đánh lừa Tần Vương.

Trong cuộn bản đồ giấu một thanh chủy thủ. Thái tử Đan mua nó với giá trăm vàng từ tay Từ Phu Nhân, một người thợ rèn nổi tiếng — dù tên mang chữ "phu nhân", đây là tên riêng của một người đàn ông. Lưỡi dao được tẩm thuốc độc; sử chép rằng thử trên người thì chỉ một vết xước rỉ máu cũng đủ chết ngay.

Người đi cùng Kinh Kha là Tần Vũ Dương, mới mười ba tuổi nhưng đã từng giết người, khiến ai cũng sợ. Sử ghi Kinh Kha đợi thêm một người bạn nữa mà chưa đến, nhưng Thái tử Đan sốt ruột giục, nên ông lên đường khi lòng đầy giận.

Tiễn biệt bên sông Dịch

Bên bờ sông Dịch, Thái tử Đan và mọi người mặc áo tang tiễn Kinh Kha. Cao Tiệm Ly gảy đàn trúc, tiếng nhạc ban đầu bi tráng khiến ai nấy rơi lệ, sau chuyển sang giọng phẫn nộ khiến người nghe trợn mắt, tóc dựng ngược.

Bốn câu thơ Kinh Kha hát trong buổi tiễn ấy được "Sử Ký" ghi lại: "Gió hiu hiu chừ sông Dịch lạnh, tráng sĩ một đi chừ không trở lại." Câu thơ trở thành một trong những câu nổi tiếng nhất của văn học Trung Quốc.

Đây là điểm cần lưu ý: câu thơ và buổi tiễn biệt thuộc về "Sử Ký", tức là sử liệu, chứ không phải lớp truyền thuyết thêm vào sau. Tuy vậy cần nhớ Tư Mã Thiên viết khoảng một thế kỷ sau sự kiện, dựa trên tài liệu và truyền ngôn mà ông thu thập được.

Giữa triều đường nước Tần

Kinh Kha và Tần Vũ Dương vào cung, dâng hộp đầu và bản đồ. Tần Vũ Dương thấy khí thế triều Tần thì mặt biến sắc. Quan lại lấy làm lạ. Kinh Kha bình tĩnh nói: kẻ ở nơi hoang dã chưa từng thấy thiên tử, xin đại vương thứ lỗi cho hắn lên dâng đồ.

Kinh Kha một mình lên điện, dâng đầu Phàn Ư Kỳ, rồi từ từ mở cuộn bản đồ. Đến khi cuộn giấy mở hết, lưỡi chủy thủ hiện ra — thành ngữ "đồ cùng chủy hiện", nghĩa là hết bản đồ thì lộ dao, ra đời từ đây.

Kinh Kha chụp lấy tay áo Tần Vương. Nhưng tay áo đứt. Tần Vương đứng dậy, giật tung vạt áo, rút kiếm — nhưng thanh kiếm quá dài, lại được đeo sau lưng, mãi không rút ra được. Cả điện hỗn loạn. Tần Vương chạy quanh cột trụ, Kinh Kha đuổi theo.

Theo luật Tần, quan văn võ không được mang vũ khí lên điện, nên không ai giúp được. Ngự y Hạ Vô Thư ném túi thuốc vào Kinh Kha, cản một nhịp. Quần thần hô: đại vương đeo kiếm ra sau lưng. Tần Vương nghe theo, tuốt được kiếm, chém trúng đùi Kinh Kha.

Kinh Kha ngã, ném thanh chủy thủ về phía Tần Vương nhưng trượt, chỉ cắm vào cột đồng. Tần Vương chém thêm mấy nhát. Kinh Kha ngồi dựa cột, chửi rằng việc không thành là vì muốn bắt sống đối phương để buộc trả lại đất cho Thái tử Đan. Rồi ông bị giết.

Hậu quả

Tần Vương giận dữ cho quân đánh Yên. Năm 226 trước công nguyên, quân Tần phá Kế Thành — kinh đô Yên. Vua Yên, cha của Thái tử Đan, giết con trai mình để dâng đầu cho Tần cầu hoà, nhưng không cứu được nước. Năm 222 trước công nguyên, Yên diệt vong.

Cao Tiệm Ly sau đó bị bắt. Tần Thuỷ Hoàng tha chết nhưng làm mù mắt ông rồi cho vào cung gảy đàn trúc. Cao Tiệm Ly lén đổ chì vào đàn, khi được gọi gần tới gảy đàn thì vung đàn đánh Tần Thuỷ Hoàng, nhưng trượt, và bị giết.

Chính sử và lớp truyền thuyết

Toàn bộ câu chuyện trên nằm trong "Sử Ký — Thích khách liệt truyện" của Tư Mã Thiên. Đây là nguồn sớm nhất và gần như là nguồn duy nhất cho câu chuyện Kinh Kha. Mọi dị bản đời sau — từ tranh khắc đá, tuồng, tới tiểu thuyết "Đông Chu Liệt Quốc Chí" — đều bắt nguồn từ đây.

Cần phân biệt rõ: phần lớn chi tiết sinh động như tay áo đứt, chạy quanh cột, ném túi thuốc, hay lời Kinh Kha nói khi chết, chỉ có Tư Mã Thiên ghi lại. Không có bia đá hay văn bản cùng thời nào kiểm chứng. Đây là dạng sử liệu do một tác giả văn chương tài hoa viết lại từ truyền ngôn, nên độ xác thực của từng chi tiết cần đặt trong ngoặc kép.

Lớp truyền thuyết muộn hơn tô điểm thêm: nhiều bản kể rằng Kinh Kha võ nghệ cao cường nhưng chủ quan, có bản nói ông cố tình không giết vì muốn bắt sống. Trong tranh khắc đá từ đường họ Vũ đời Hán, cảnh hành thích được khắc lại như một khoảnh khắc bất diệt.

Người đời sau nhìn Kinh Kha theo hai hướng. Đa số ca ngợi ông là tráng sĩ bi tráng, như thi nhân Đào Uyên Minh đời Tấn từng làm thơ khen và tiếc cho thanh kiếm của ông chưa đủ sắc bén. Nhưng cũng có người phê bình kế hoạch lỏng lẻo, chỉ trông vào một nhát dao để cứu cả quốc gia.

Đó là chỗ sử và đời gặp nhau: dù Kinh Kha thất bại, câu chuyện của ông vẫn sống, bởi nó nói về một con người dám làm điều gần như không thể, trước một thế lực không thể cản.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Kinh Kha · Sử Ký Tư Mã Thiên — Thích khách liệt truyện · Wikipedia tiếng Trung — Kinh Kha thích Tần Vương · Bảo tàng Nam Kinh — Hình khắc đá thời Hán · Tân Hoa Xã — Chuyện Kinh Kha hành thích Tần Thuỷ Hoàng