Ngọc bích Hòa Thị — từ khối đá núi Kinh đến ấn truyền quốc

Câu chuyện Biện Hòa và khối đá không ai tin

Nguồn sớm nhất kể chuyện này là "Hàn Phi Tử", thiên "Hòa Thị", viết vào cuối thời Chiến Quốc. Hàn Phi kể về Biện Hòa, người nước Sở, tìm được một khối ngọc thô — tức ngọc chưa được cắt mài — ở vùng núi Kinh.

Biện Hòa mang dâng vua Sở Lệ Vương. Nhà vua cho thợ xem, thợ nói đó chỉ là đá. Vua Lệ cho chặt chân trái của Biện Hòa vì tội lừa dối.

Vua Lệ chết, Vũ Vương lên ngôi. Biện Hòa lại mang ngọc dâng. Thợ lại nói là đá. Vua Vũ chặt luôn chân phải ông.

Đến khi Văn Vương lên ngôi, Biện Hòa ôm khối đá ngồi dưới chân núi Kinh mà khóc, ba ngày ba đêm, nước mắt cạn tới mức chảy ra máu. Vua Văn nghe chuyện, sai người tới hỏi vì sao khóc thảm thiết đến vậy, khi thiên hạ có lắm kẻ bị chặt chân.

Biện Hòa đáp: điều ông đau không phải là mất hai bàn chân. Ông đau vì một báu vật bị gọi là đá, và một người ngay thẳng bị gọi là kẻ lừa dối. Vua Văn cho mài khối đá, quả nhiên được một viên ngọc quý, từ đó gọi là "Hòa Thị Bích" — viên ngọc bích của họ Hòa.

Hàn Phi Tử viết như thế nào và vấn đề sử liệu

Cần nói rõ: "Hàn Phi Tử" không phải bộ chính sử mà là tác phẩm triết học chính trị. Hàn Phi dùng câu chuyện Biện Hòa như một ví dụ để nói rằng vua chúa hay bỏ qua người tài, chỉ tin lời kẻ tầm thường. Vì vậy, đây là một câu chuyện ngụ ý đạo lý, không phải biên niên sử.

Hơn nữa, tên và thứ tự các đời vua Sở trong truyện có điểm chưa khớp chặt với niên đại được biết. Giới nghiên cứu coi câu chuyện Biện Hòa là truyền thuyết cổ, có lẽ dựa trên một hạt nhân có thật, nhưng các chi tiết như ba đời vua và hai lần chặt chân rất khó kiểm chứng.

Điều chắc chắn hơn: đến thời Chiến Quốc, "Hòa Thị Bích" đã là một viên ngọc nổi tiếng, được nhắc trong nhiều văn bản cổ. Bản thân nó là một vật có thật trong lịch sử, dù nguồn gốc của nó đã bị bọc trong huyền thoại.

Hoàn Bích Quy Triệu — trả ngọc về Triệu nguyên vẹn

Viên ngọc sau đó lọt vào tay nước Triệu. Chuyện này được Tư Mã Thiên chép trong "Sử Ký — Liêm Pha Lạn Tương Như liệt truyện", tức là đã bước vào chính sử.

Tần Chiêu Vương nghe tiếng ngọc quý, sai sứ nói sẽ đổi mười lăm tòa thành để lấy ngọc. Vua Triệu sợ Tần mạnh mà không dám từ chối, lại sợ mất ngọc. Lạn Tương Như được cử mang ngọc sang Tần.

Đến nơi, Tần Vương xem ngọc rồi truyền cho phi tần và quần thần cùng xem, tỏ vẻ thích thú, nhưng tuyệt nhiên không nhắc tới việc giao thành. Lạn Tương Như biết bị lừa, bèn nói ngọc có chỗ nứt cần chỉ cho nhà vua xem. Khi cầm lại được ngọc, ông lùi tới sát cột, giơ ngọc lên doạ đập vỡ, buộc Tần Vương phải tỏ lòng thành.

Đêm đó, Lạn Tương Như cho người lén đưa ngọc về Triệu. Sáng hôm sau, Tần Vương mới biết mình bị qua mặt, giận nhưng đành thả Lạn Tương Như về nước. Thành ngữ "hoàn bích quy triệu", nghĩa là trả ngọc lành về Triệu, ra đời từ đây, chỉ sự khéo léo giữ trọn vật quý.

Từ viên ngọc tới ấn truyền quốc — chỗ huyền thoại lấn sử

Phần nổi tiếng nhất cũng là phần mờ ảo nhất: tục truyền rằng sau khi thống nhất thiên hạ, Tần Thuỷ Hoàng cho đẽo Hòa Thị Bích thành cái ấn truyền quốc, giao cho thừa tướng Lý Tư viết tám chữ "Thụ mệnh vu thiên, ký thọ vĩnh xương", nghĩa là nhận mệnh trời, vừa lâu vừa thịnh.

Nhưng đây là truyền thuyết, không phải sử liệu chắc chắn. Không có văn bản cùng thời nào nói rõ ấn truyền quốc được làm từ Hòa Thị Bích. Mối liên hệ này xuất hiện trong các ghi chép muộn hơn và bị nhiều học giả đời sau nghi ngờ. Có ý kiến cho rằng hai vật vốn là hai câu chuyện khác nhau bị dân gian ghép lại làm một.

Theo truyền thuyết, ấn truyền quốc đi qua các triều đại. Có giai thoại Vương Mãng cướp ngôi, bắt cô ruột lấy ấn, bà giận ném ấn xuống đất làm sứt một góc, phải lấy vàng vá lại. Đời sau, các vua chúa thứ dữ đều tranh nhau ấn này để chứng minh mình là chính thống.

Tới thời Ngũ Đại Thập Quốc, khi vua cuối nhà Hậu Đường là Lý Tòng Kha tự thiêu trước khi thành bị phá, ấn truyền quốc biến mất khỏi lịch sử. Vô số bản "ấn truyền quốc" được dâng lên các đời sau đều bị coi là đồ giả.

Vì sao câu chuyện còn sức sống

Hòa Thị Bích hấp dẫn người đời vì nó gói trong một khối đá: lòng tin và nỗi oan. Biện Hòa bị chặt chân chỉ vì người ta không nhìn thấy giá trị nằm bên trong. Câu chuyện ấy đã thành biểu tượng cho người tài bị hiểu lầm, và nó được kể lại từ Hàn Phi tới tận ngày nay.

Giữa sử và truyền thuyết, viên ngọc có thật đã biến thành một huyền thoại gắn với cả vận mệnh thiên hạ. Sự thật khiêm tốn: một khối ngọc quý có tồn tại, còn lại là những lớp kể được thêm vào qua bao thế kỷ. Phân biệt được hai lớp ấy chính là cách đọc một truyền thuyết cho đúng.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Hòa Thị Bích · Hàn Phi Tử — Thiên Hòa Thị · Sử Ký Tư Mã Thiên — Liêm Pha Lạn Tương Như liệt truyện · Wikipedia tiếng Trung — Truyền Quốc Ngọc Tỷ · Bảo tàng Thượng Hải — Ngọc bích thời Chiến Quốc