Mạc Cao Động — kho kinh Phật bị chia năm xẻ bảy

Mạc Cao Động — kho kinh Phật bị chia năm xẻ bảy

Toà lầu chín tầng mái cong dựng áp vào vách đá vàng ở Đôn Hoàng là công trình mà hầu hết du khách chụp ảnh, nhưng nó chỉ là mặt tiền của một hang. Phía sau lớp gỗ sơn đỏ ấy là một tượng Phật cao hơn ba mươi mét, và hai bên dọc theo vách đá dài hơn một cây số là hàng trăm hang khác, nhiều hang trong số đó chứa tranh tường kín bốn mặt. Đây là quần thể hang Phật lớn nhất và tập trung nhất của Trung Quốc, và cũng là nơi xảy ra một trong những cuộc chia tán tài liệu lớn nhất của ngành khảo cổ học châu Á.

Một ốc đảo ở cửa ngõ vào Tây Vực

Đôn Hoàng nằm ở phía tây tỉnh Cam Túc, là một ốc đảo có nước từ dãy Kỳ Liên Sơn chảy xuống, nằm ở rìa các sa mạc lớn. Vị trí của nó là lý do tồn tại của nó: ai đi từ đồng bằng Trung Nguyên vào Tây Vực bằng đường bộ đều phải đi qua đây, giữa hai cửa ải nổi tiếng là Ngọc Môn Quan và Dương Quan. Nhà Hán lập quận Đôn Hoàng khoảng năm 111 trước công nguyên để giữ con đường ấy.

Nằm trên một tuyến đường như vậy, Đôn Hoàng trở thành nơi gặp gỡ của các cộng đồng thương nhân và tăng lữ nói nhiều thứ tiếng: Hán, Tây Tạng, Sogdiana, Khotan, Uyghur, Phạn và nhiều hơn nữa. Quần thể hang nằm cách trung tâm Đôn Hoàng khoảng 25 km về phía đông nam, đục vào một vách sa thạch kết dính dài khoảng 1,6 km.

Năm 366 và nhà sư nhìn thấy ánh vàng

Câu chuyện khởi đầu của Mạc Cao Động được ghi lại trong một tấm bia khắc dựng năm 698 dưới thời Võ Chu. Theo đó, năm 366, một nhà sư tên Lạc Tôn đi ngang qua đây, thấy trên núi ánh sáng vàng rực như ngàn vị Phật cùng hiện ra, bèn dừng lại đục hang đầu tiên. Một nhà sư khác tên Pháp Lương tiếp tục mở thêm hang.

Cần đọc nguồn này cho đúng. Bia năm 698 là văn bản có thật và là nguồn duy nhất kể lại sự việc khởi đầu; nhưng nó được dựng hơn ba trăm năm sau sự kiện, và nội dung thuộc loại ký sự tôn giáo — tức là mang tính truyền thuyết có cơ sở văn bản, chứ không phải một ghi chép hành chính đồng thời. Riêng việc quần thể được bắt đầu từ thế kỷ thứ tư thì không ai tranh cãi, vì các hang sớm nhất còn đó và đã được định niên đại.

Các con số thường gặp về quần thể này dao động và cần nói rõ chênh lệch: có nguồn nêu 735 hang đã được đánh số, trong khi hồ sơ công nhận di sản thế giới năm 1987 nêu 492 hang còn tượng và tranh. Sự khác nhau nằm ở chỗ một phần các hang nhỏ hoặc hang bị sập hầu như không còn nội dung trang trí. Diện tích tranh tường được nêu khoảng 45.000 mét vuông, và số tượng nặn phủ màu lên tới hơn hai nghìn. Tượng Phật lớn ở hang 96, thường được gọi là Đại Phật, cao khoảng 35,5 mét và được tạc từ thời Võ Tắc Thiên.

Một trung tâm dịch kinh trên đường đi Thiên Trúc

Trong gần một nghìn năm, Đôn Hoàng không chỉ là nơi tạc tượng. Nó là một trạm dịch thuật. Các tăng sĩ từ Trung Á và Ấn Độ tới đây, học tiếng Hán và dịch kinh Phật. Ngài Đàm Vô Sấm là một trong những dịch giả lớn gắn với vùng này trong thế kỷ thứ năm. Huyền Trang, nhà sư mà truyện Tây Du Ký mượn làm nhân vật, cũng đi qua Đôn Hoàng trên đường sang Thiên Trúc; nhưng cần nói rõ ông không phải là người dịch kinh tại Đôn Hoàng — công việc dịch thuật chính của ông diễn ra sau khi trở về Trường An, và hành trình của ông được ghi lại trong một tác phẩm riêng do đệ tử soạn.

Hang 17 và cái ngày cánh cửa mở ra

Hang 17 chỉ là một hang nhỏ, được đục vào khoảng thế kỷ thứ chín và sau đó bị bịt kín, có lẽ vào khoảng thế kỷ mười một khi tình hình ở vùng này biến động. Bên trong là hàng chục nghìn cuộn tài liệu: kinh Phật, văn bản hành chính, hợp đồng mua bán ruộng và nô, đơn kiện, thư riêng, lịch, sớ cầu mưa, bản đồ, sách y, sách toán, từ điển, và cả các văn bản của những tôn giáo khác như Cảnh giáo và Ma Ni giáo.

Năm 1900, một đạo sĩ tên Vương Viên Lục, người gốc Hồ Bắc, đang trông coi khu hang thì phát hiện bức tường bịt của hang phụ này. Ông đã báo lên chính quyền địa phương và gửi thư lên các cấp cao hơn, nhưng vào lúc triều đình nhà Thanh đang suy yếu và rối loạn, không có phản hồi hiệu quả nào. Ông cũng dùng một phần tiền thu được để sửa chữa chùa và các hang — chi tiết này thường bị bỏ qua trong các lối kể chỉ trích ông.

Rồi người ngoài đến:

• Năm 1907 — Aurel Stein, một học giả gốc Hungary làm việc cho chính quyền Ấn Độ thuộc Anh, tới Đôn Hoàng và mang đi khoảng hai mươi bốn thùng tài liệu, đổi lại một khoản tiền được ghi trong hồ sơ là khoảng 130 bảng Anh.
• Năm 1908 — Paul Pelliot, học giả người Pháp, tới sau, dành thời gian đọc tại chỗ và chọn ra những bản có giá trị nhất về ngôn ngữ và lịch sử.
• Những năm sau đó — các đoàn khảo sát của Nhật Bản, rồi Sergei Oldenburg của Nga trong giai đoạn 1914 tới 1915, rồi các đoàn Mỹ; các nhóm sau này ngoài tài liệu còn lấy cả tượng và bóc một phần tranh tường.

Kết quả là bộ tài liệu Đôn Hoàng hiện nay nằm rải rác ở nhiều quốc gia, mỗi nơi giữ một phần: Thư viện Anh và Bảo tàng Anh ở Luân Đôn, Thư viện Quốc gia Pháp ở Paris, một viện lưu trữ ở Sankt-Peterburg, các bộ sưu tập ở Nhật Bản, và phần còn lại ở Trung Quốc. Con số chính xác số tài liệu ban đầu của hang 17 không ai biết chắc: các ước lượng thường được nêu nằm trong khoảng bốn mươi nghìn tới năm mươi nghìn đơn vị, và tỷ lệ phân bố giữa các nơi cũng được tính theo những cách khác nhau.

Vì sao những cuộn giấy ấy quý đến vậy

Lý do thứ nhất là niên đại. Trong hang có một bản in kinh Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật, ghi niên hiệu Hàm Thông năm 868. Đây là bản in có niên đại xác định đầy đủ sớm nhất còn tồn tại, và nó là bằng chứng trực tiếp cho kỹ thuật in khắc gỗ đã phát triển ở Trung Quốc trước khi in ấn xuất hiện ở châu Âu hàng thế kỷ.

Lý do thứ hai là loại nội dung. Phần lớn những gì còn lại từ các triều đại Trung Hoa cổ là văn bản do nhà nước hoặc tăng đoàn biên soạn, đã qua chọn lọc. Kho Đôn Hoàng thì khác: nó giữ cả những thứ lẽ ra bị bỏ đi — hợp đồng có người ký, đơn kiện của nông dân, thư một người lính viết cho mẹ, danh sách hàng hoá của một đoàn thương nhân. Đây là loại tài liệu cho phép người ta dựng lại đời sống thường ngày của một thị trấn biên giới, thứ mà chính sử triều đình hầu như không nhắc tới.

Lý do thứ ba là sự đa dạng ngôn ngữ và tôn giáo. Cùng một hang chứa văn bản Phật giáo bằng nhiều thứ tiếng, văn bản của Cảnh giáo, văn bản Ma Ni giáo, và cả tài liệu tiếng Hebrew. Với giới nghiên cứu, đây là một trong những kho tư liệu quan trọng nhất về giao lưu văn hoá dọc các tuyến thương mại Á — Âu.

Từ việc phát hiện tới việc bảo tồn

Sau khi phần lớn tài liệu rời đi, giới học thuật Trung Quốc bắt đầu công việc ở lại. Một cơ quan chuyên trách nghiên cứu và bảo tồn Đôn Hoàng được thành lập năm 1944, và từ đó tới nay vẫn là đơn vị giữ vai trò chính trong việc tu sửa tranh tường, chống cát lấn, đo đạc và số hoá. Từ năm 1987, Mạc Cao Động nằm trong danh sách di sản thế giới.

Ngày nay, việc tham quan bị giới hạn số lượng khách mỗi ngày và phân theo tuyến, vì hơi ẩm và khí thở của người vào hang làm hỏng lớp màu khoáng trên tường — một vấn đề cũng xảy ra ở các hang Ajanta ở Ấn Độ và nhiều di sản hang động khác trên thế giới.

Chính sử nói gì, truyền thuyết nói gì

• Có hồ sơ rõ: việc Vương Viên Lục phát hiện hang và báo lên chính quyền; các chuyến đi của Aurel Stein và Paul Pelliot; số thùng tài liệu và khoản tiền trong hồ sơ; niên đại 868 của bản in kinh Kim Cương; việc thành lập cơ quan bảo tồn Đôn Hoàng.
• Có ghi nhưng số liệu không thống nhất: tổng số tài liệu ban đầu trong hang 17; số hang của toàn quần thể; tỷ lệ tài liệu hiện ở mỗi quốc gia.
• Truyền thuyết: chuyện nhà sư Lạc Tôn thấy ngàn Phật hiện ra trong ánh sáng vàng là nội dung của một tấm bia đời sau, mang tính ký sự tôn giáo; chuyện tượng Phật trong hang tự biết nói hay tự mọc lên cũng thuộc loại này.
• Chưa kiểm chứng được: vì sao hang 17 bị bịt kín. Các giả thuyết được nêu gồm việc đề phòng chiến tranh, việc chôn cất kinh sách hư hỏng theo lệ, hoặc việc một cộng đồng tăng lữ đóng cửa nơi lưu trữ khi phải rời đi. Không có giả thuyết nào đủ bằng chứng để loại trừ các giả thuyết còn lại.
• Diễn giải chính trị: gọi hành vi của Stein và Pelliot là trộm cắp hay là cứu tài liệu khỏi bị thất lạc đều là cách đánh giá đạo đức, không phải mô tả sự kiện. Điều có thể nói chắc là: việc mua bán có giấy tờ, có tiền trao tay, và chính quyền Trung Quốc khi đó đã không có biện pháp nào để giữ tài liệu lại.

Điều còn lại

Ngày nay, đến Đôn Hoàng, người xem có thể đi xem bản gốc ở một số hang được mở theo tuyến, hoặc vào khu trưng bày và bảo tàng số tại chỗ. Còn muốn đọc toàn bộ kho tài liệu thì phải đi nhiều nước: Luân Đôn, Paris, Sankt-Peterburg, Tokyo, Bắc Kinh. Một kho tư liệu từng nằm gọn trong một hang nhỏ bé ở rìa sa mạc giờ đây là di sản chung của ngành nghiên cứu, nhưng cũng là một câu chuyện nhắc rằng di sản không tự bảo vệ được mình khi nhà nước đang sụp đổ.

Nguồn: Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO — Mogao Caves · Wikipedia tiếng Việt — Đôn Hoàng · Wikipedia tiếng Anh — Mogao Caves · Wikipedia tiếng Anh — Wang Yuanlu · Wikipedia tiếng Anh — Diamond Sutra