Lý Bạch: đời thơ và những miền đất còn dấu ông

Chiếc thuyền rời Bạch Đế lúc rạng sáng

Tháng Ba năm 759, một chiếc thuyền nhỏ rời bến dưới chân Bạch Đế Thành — nơi cửa sông Cù Đường bị hai vách núi kẹp đứng lại, thuộc Trùng Khánh ngày nay. Trên thuyền là một người đàn ông 58 tuổi vừa được xá tội sau gần hai năm lưu đày: ông đã đi ngược dòng tới Dạ Lang, và đây là chuyến về. Ông ngồi xuống viết bốn câu, câu đầu nói về mặt trời mọc trên những tầng mây ráng: “Sớm từ biệt Bạch Đế trong mây ráng, ngàn dặm Giang Lăng một ngày đã về.”

Người đó là Lý Bạch (李白, 701–762), tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, đời sau tôn gọi là Thi Tiên — thần tiên làm thơ. Thơ ông còn lại khoảng một nghìn bài, trong đó 159 bài tuyệt cú và chừng 240 bài nhạc phủ. Nhưng nếu chỉ đọc thơ thì bỏ sót nửa con người ông: gần bốn mươi năm, Lý Bạch gần như không ở yên một chỗ.

Vì sao cả đời ông phải đi

Sách cũ chép gia đình Lý Bạch gốc ở Lũng Tây, đời trước bị đày ra Tây Vực, rồi khoảng đầu thế kỷ thứ tám mới dời về định cư ở làng Thanh Liên, huyện Xương Minh, Miên Châu — nay là trấn Thanh Liên, thành phố Giang Du, tỉnh Tứ Xuyên. Ông theo cha về đó khi mới khoảng năm tuổi. Có tài liệu nói ông sinh ngay ở Tây Vực, có tài liệu nói ở Tứ Xuyên; chuyện này tới nay vẫn chưa ngã ngũ, và cả người Tứ Xuyên lẫn người vùng Trung Á đều nhận ông là người của mình.

Con đường làm quan chính thống thời Đường là thi khoa cử. Muốn dự thi thì phải có hộ tịch rõ ràng, dòng họ có tên trong sổ. Một gia đình nhập cư như nhà họ Lý không có thứ đó. Ông đành đi đường vòng: đi thật nhiều nơi, viết thật hay, kết giao với quan lại và ẩn sĩ, để tiếng tăm tự tìm tới người có quyền tiến cử. Những chuyến đi của Lý Bạch không phải du ngoạn cho vui — chúng là một cách tự ứng cử kéo dài mấy chục năm, và phần lớn thời gian nó không mang lại kết quả gì.

Britannica ghi ông thích tự coi mình thuộc hoàng tộc, nhưng thực ra gia đình chỉ cùng họ chứ không cùng dòng quý tộc.

Đi theo ông: những điểm còn dấu vết rõ

Điểm thuận lợi cho người đi hôm nay là Lý Bạch không chỉ được nhớ trong sách. Ông được ghi nhớ bằng nơi chốn: những ngôi làng, ngọn núi, khúc sông mà thơ ông nhắc tới vẫn còn, và phần lớn đã thành điểm tham quan có bán vé, có biển chỉ dẫn.

Chỗ ông nằm: vườn Lý Bạch dưới chân Thanh Sơn

Trong tất cả những điểm trên, nơi đáng đi nhất nếu bạn muốn khép lại một vòng đời là vườn văn hoá Lý Bạch ở huyện Đang Đồ, thành phố Mã An Sơn, tỉnh An Huy. Ông mất ở đây năm 762, được chôn trước ở phía đông núi Long gần Thái Thạch Cơ, sau mới cải táng về phía nam Thanh Sơn. Khu vườn rộng khoảng 100 mẫu, chia làm ba phần, trong đó có cổng đá, rừng bia Thái Bạch, gác Khiếu Thanh, đền Thái Bạch, mộ ông, đình Thập Vịnh, thư viện Thanh Liên và một vườn cây cảnh. Hai chỗ đáng dừng lâu nhất là rừng bia — nơi khắc thơ ông qua nhiều đời chữ viết — và ngôi mộ tròn phủ cỏ, dựng bia đá.

Về chuyện thực tế: vé tham khảo 30 tệ một người, thuê hướng dẫn viên khoảng 40 tệ một lượt; giờ mở cửa trong khoảng 8 giờ sáng tới 17 giờ 30, nhưng mùa đông có nơi đóng sớm hơn và ngừng nhận khách trước khi đóng cửa 30 phút. Các con số này thay đổi theo mùa và theo đợt khuyến mãi, nên hãy kiểm lại trước khi đi. Từ thành phố Mã An Sơn có xe tới trấn Thái Bạch; đi tàu cao tốc tới ga Mã An Sơn Đông rồi bắt xe là cách gọn nhất.

Cách đó không xa là Thái Thạch Cơ — mỏm núi đá đổ xuống sông Trường Giang ở quận Vũ Sơn, rộng gần 4 km vuông. Trong khu này có Thái Bạch Lâu cao 18 mét, ba tầng, và Đài Tróc Nguyệt, tức “đài bắt trăng”, gắn với câu chuyện sẽ nói ở phần dưới. Vé vào khoảng 68 tệ; mùa xuân hè mở tới 17 giờ 30, mùa thu đông đóng sớm hơn nửa giờ. Từ năm 1989, thành phố Mã An Sơn tổ chức lễ hội thơ Lý Bạch hằng năm, tới nay đã hơn ba mươi kỳ, và nghi lễ dâng hoa cúc rồi đi một vòng quanh mộ là phần chính của lễ.

Hội Nghiên cứu Lý Bạch Trung Quốc đặt trụ sở tại Mã An Sơn từ tháng 11 năm 1987. Lý do ông chọn nơi đó nằm ở một người khác: nhà thơ Tạ Thiếu thời Nam Tề mà ông ngưỡng mộ từng ở phía nam ngọn núi này, và thời Đường nó được gọi là Tạ Công Sơn.

Sử và truyền thuyết: hai dòng phải tách ra

Chuyện Lý Bạch chết là chỗ dễ lẫn nhất. Truyền thuyết kể rằng một đêm say, ông ngồi thuyền trên sông ở Thái Thạch Cơ, thấy bóng trăng in dưới nước, cúi xuống ôm lấy và ngã xuống sông mà chết; một dị bản khác nói ông “cưỡi cá kình lên trời”. Đó là truyền thuyết dân gian, bắt đầu lưu hành từ đời Tống, không phải sử. Sử chép ông mất vì bệnh tại nhà người họ hàng ở Đang Đồ năm 762. Cũng trong mạch truyền thuyết đó có chuyện bà mẹ nằm mơ thấy sao Thái Bạch nên đặt tên con, chuyện ông gặp bà lão mài thanh sắt thành cây kim, và chuyện danh tướng Quách Tử Nghi dùng chức tước của mình để xin tha tội chết cho ông.

Phần sử thì khô hơn nhưng đáng tin: vua Đường Đại Tông lên ngôi đã ban cho ông chức Tả Thập Di, nhưng chiếu chỉ tới nơi thì ông đã mất. Người chú họ Lý Dương Băng gom thơ ông lại thành bộ Thảo đường tập mười quyển. Điều đáng chú ý là lượng thơ còn lại hôm nay — khoảng một nghìn bài — ít hơn nhiều so với danh tiếng lúc ông còn sống, vì phần lớn bị thất lạc trong loạn An Lộc Sơn và những năm cuối đời.

Nếu bạn chỉ đi được một lần

Chọn một trong hai hướng. Muốn thấy tuổi trẻ của ông thì đi Giang Du, Tứ Xuyên: từ Thành Đô đi tàu tới Miên Dương khoảng một giờ, từ Miên Dương thêm 23 km là tới trấn Thanh Liên. Muốn thấy trọn một đời người thì đi Mã An Sơn, An Huy: một buổi ở vườn văn hoá Lý Bạch, một buổi ở Thái Thạch Cơ, ở giữa là bữa trưa ở phố cổ Thái Thạch. Mùa nên đi là tháng Ba tới tháng Tư, khi hoa đào nở ở Đào Hoa Đàm, hoặc tháng Mười tới tháng Mười Một, khi trời khô và lá đổi màu. Mỗi điểm nên dành hai tới ba tiếng; riêng khu Thái Thạch Cơ có đường leo dài, nên đi giày bám tốt và mang theo nước.

Đi hết những nơi này rồi, bạn sẽ đọc lại bốn câu thơ viết trên thuyền năm 759 theo cách khác. Câu “ngàn dặm một ngày đã về” không chỉ là chuyện con thuyền chạy nhanh. Nó là câu của một người vừa thoát khỏi bản án, và cả đời chỉ có đúng khoảnh khắc đó là được về.

Thơ ông viết về gì

Britannica mô tả Lý Bạch là người lãng mạn cả trong cách sống lẫn trong thơ, và là một trong những người uống rượu nổi tiếng nhất của truyền thống Trung Quốc, viết nhiều về cái thú của việc uống. Nhưng cùng nguồn đó ghi các chủ đề khác của ông là tình bạn, sự cô đơn, thời gian trôi qua và cái đẹp của thiên nhiên.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — “Lý Thái Bạch” · Wikipedia tiếng Trung — “李白” · Encyclopaedia Britannica — “Li Bai” · Bách khoa toàn thư Baidu — “太白故里风景名胜区” (khu danh thắng quê Lý Bạch ở Giang Du) · Bách khoa toàn thư Baidu — “李白墓” (mộ Lý Bạch ở Mã An Sơn) · Tân Hoa Xã, kênh An Huy — “大青山下品李白” (bài về lễ hội thơ Lý Bạch) · Nguồn: Britannica — Li Bai; Tân Hoa Xã — “诗仙”长眠地 传承守千年 (mộ Lý Bạch ở Đại Thanh Sơn, Đang Đồ, Mã An Sơn)