Thái Ninh: huyện nhỏ tây bắc Phúc Kiến được vua Tống ban tên

Thái Ninh: huyện nhỏ ở tây bắc Phúc Kiến được vua Tống ban tên

Cả huyện chỉ hơn mười vạn người, đứng ở góc tây bắc tỉnh Phúc Kiến, giáp Giang Tây. Vậy mà tên huyện lại do một vị hoàng đế nhà Tống ban, và lấy nguyên phong hiệu của phủ Khổng Tử ở Khúc Phụ. Dưới chân huyện ấy là một công viên địa chất thế giới với hơn hai trăm năm mươi ki-lô-mét vuông đá đỏ, được các nhà địa chất gọi là nơi câu chuyện Đan Hà của Trung Quốc bắt đầu.

Vì sao một huyện biên viễn được vua ban tên

Thái Ninh (泰宁) là một huyện của địa cấp thị Tam Minh, tỉnh Phúc Kiến. Huyện nằm ở phía tây bắc tỉnh, trên nhánh phía đông nam của dãy Vũ Di, ở chỗ giáp ba địa khu của hai tỉnh: bắc giáp Thiệu Vũ, đông liền Tương Lạc, nam giáp Minh Khê, tây giáp Kiến Ninh, tây bắc sát Lê Xuyên của tỉnh Giang Tây. Diện tích toàn huyện khoảng 1.539 ki-lô-mét vuông; huyện lỵ đặt ở trấn Sam Thành. Huyện chia thành ba trấn và sáu hương: Sam Thành, Chu Khẩu, Hạ Cừ, Tân Kiều, Thượng Thanh, Đại Điền, Mai Khẩu, Khai Thiện và Đại Long.

Đất này có người ở từ lâu: di chỉ thời đồ đá mới cách nay hơn năm nghìn năm đã được tìm thấy, và hơn hai nghìn hai trăm năm trước, vua nước Mân Việt là Vô Chư từng dựng hành cung, đi săn ở đây. Thời Đường, niên hiệu Càn Nguyên thứ hai (năm 759), triều đình lập trấn Quy Hoá. Năm 946, trấn đổi thành trường Quy Hoá; năm 958, trường nâng thành huyện Quy Hoá, thuộc Kiến Châu. Chữ "Quy Hoá" mang nghĩa quy phục, hàm ý vùng đất ngoài vòng giáo hoá nay về với triều đình — một cái tên không mấy dễ chịu với người bản địa.

Năm 1086, niên hiệu Nguyên Hựu thứ nhất, Tống Triết Tông đổi tên huyện. Sử chép lý do: huyện này phong tục thuần hậu, văn phong thịnh, nên nhà vua lấy phong hiệu phủ Khổng Tử ở Khúc Phụ ban cho làm tên huyện mới — "Thái Ninh", nghĩa là nước thái bình, dân an ninh. Người đứng ra xin đổi tên là Diệp Tổ Hiệp, người huyện này, đỗ trạng nguyên khoa Hy Ninh thứ ba (1070) dưới thời Tống Thần Tông. Ông nhờ quan Hữu ti lang trung Thượng thư là Trương Nhữ Hiền, lúc đó giữ chức Án sát sứ Phúc Kiến, dâng biểu lên vua. Lý lẽ được ghi lại: sông Kim Khê chảy qua huyện uốn về phía tây, giống như sông Tứ chảy ngược về tây trước cửa phủ Khổng ở Khúc Phụ — nơi đã sinh ra đức Khổng Tử. Chi tiết sông chảy ngược được nhắc nhiều trong các bài viết địa phương, nhưng cần xem là cách nói mang màu huyền thoại; điều chắc chắn là việc ban tên diễn ra năm 1086 dưới triều Tống Triết Tông.

Hán Đường cổ trấn, Lưỡng Tống danh thành

Huyện tự nhận tám chữ "Hán Đường cổ trấn, Lưỡng Tống danh thành" — cổ trấn thời Hán Đường, danh thành thời hai nhà Tống. Từ khi lập huyện năm 958 đến đời Thanh, vùng này đỗ hai trạng nguyên, năm mươi bốn tiến sĩ và hàng trăm cử nhân. Một số tài liệu địa phương ghi con số cử nhân là 101, một số ghi 117 — chênh lệch này chưa được thống nhất. Câu được nhắc nhiều nhất về khoa cử ở đây là "một sông hai trạng nguyên, một nhà bốn tiến sĩ, một ngõ chín cử nhân", mô tả cảnh thi cử nở rộ của một huyện nhỏ trong thế kỷ XI.

Thời Lưỡng Tống, các danh nho như Dương Thời, Chu Hy và tể tướng kháng Kim Lý Cương từng tới đây du lịch, giảng học, viết sách. Trong thời cận đại, Thái Ninh là một trong hai mươi mốt huyện căn cứ địa trung ương của Xô viết thời kỳ 1931–1934. Hồng quân ra vào huyện ba lần; bộ tư lệnh Phương diện quân thứ nhất và Phương diện quân phương đông từng đóng tại đây. Huyện còn giữ các di tích như phố Hồng quân, trụ sở Phương diện quân phương đông.

Thượng Thư Đệ: ngôi nhà của một thượng thư nhà Minh

Thành cổ Thái Ninh gồm các con phố và ngõ cổ: phố Tiến sĩ, ngõ Thượng Thư, ngõ Cửu Cử, phố Hồng quân. Công trình nổi bật nhất là Thượng Thư Đệ (尚书第), phủ đệ của Lý Xuân Diệp, binh bộ thượng thư kiêm thái tử thái sư đời Minh mạt. Ông sinh năm 1571, nhà nghèo, mười sáu tuổi đỗ tú tài, ba mươi sáu tuổi đỗ cử nhân, phải thi hội ba lần mới đỗ tiến sĩ năm 1616 khi đã bốn mươi sáu tuổi.

Ngôi nhà được dựng từ niên hiệu Thiên Khải thứ nhất tới thứ bảy (1621–1627), tục gọi Ngũ Phúc Đường, làm theo thức "ba sảnh chín nóc" của vùng Thái Ninh. Khu nhà rộng hơn bốn nghìn mét vuông, gồm năm khối nhà chính và nhiều dãy nhà phụ, hơn một trăm hai mươi gian, toạ tây hướng đông, có tường gạch, cột gỗ, đá và sân trong. Năm 1988, Thượng Thư Đệ được xếp vào đợt thứ ba danh sách đơn vị bảo vệ văn vật trọng điểm toàn quốc. Cùng với Thế Đức Đường, đây được coi là một trong những quần thể nhà ở đời Minh còn nguyên vẹn nhất ở vùng Giang Nam. Điều đáng chú ý là khu nhà nằm ngay giữa lòng thị trấn hiện đại, nên du khách có thể vừa đi chợ vừa bước vào một phủ thượng thư bốn trăm năm.

Đất đỏ Đan Hà: công viên địa chất thế giới năm 2005

Ngày 11 tháng 2 năm 2005, tại kỳ họp của UNESCO, Công viên Địa chất Thái Ninh — xây trên nền Công viên Địa chất Quốc gia Đại Kim Hồ — được công nhận là công viên địa chất thế giới, đợt thứ hai. Đây là công viên địa chất thế giới đầu tiên của tỉnh Phúc Kiến và là khu du lịch cấp thế giới thứ hai của tỉnh sau Vũ Di Sơn. Tổng diện tích 492,5 ki-lô-mét vuông, trong đó địa hình Đan Hà chiếm 252,7 ki-lô-mét vuông — vùng Đan Hà lớn nhất trong các tỉnh ven biển đông nam Trung Quốc.

Đan Hà Thái Ninh thuộc loại "Đan Hà tuổi trẻ" (青年期丹霞), tức giai đoạn địa hình còn đang bị cắt xẻ mạnh: nhiều hẻm sâu, vách dựng, hang và dòng chảy uốn khúc, chưa mở rộng thành tháp và núi cô lập như Đan Hà tuổi già. Công viên có năm khu danh thắng: Thượng Thanh Khê, thành cổ Thái Ninh, Kim Hồ (tức Đại Kim Hồ), Long Vương Nham — Bát Tiên Nhai và Kim Nạo Sơn. Trong đó đỉnh Bát Tiên Nhai (Đại Nha Đỉnh) cao 907,6 mét, được gọi là "ngọn Đan Hà cao nhất đông nam Trung Quốc"; còn Bạch Thạch Đỉnh thuộc Kim Nạo Sơn cao 1.858 mét — ngọn cao thứ hai của tỉnh Phúc Kiến, được ví là "đệ nhất hùng của đèo Mân". Ba nét quan trọng của công viên thường được nêu: Đan Hà trên mặt nước, quần thể hẻm núi, và hang động. Các con số cấp vùng hay được nhắc: hơn 80 khe "một đường trời", hơn 150 hẻm và hơn 240 hẻm núi đủ cỡ.

Trung Quốc Đan Hà — di sản thiên nhiên thế giới năm 2010

Ngày 1 tháng 8 năm 2010 (giờ Brasil; 2 tháng 8 theo giờ Bắc Kinh), tại kỳ họp lần thứ ba mươi tư của Ủy ban Di sản Thế giới ở Brasília, hồ sơ "Trung Quốc Đan Hà" được ghi vào Danh lục Di sản Thiên nhiên Thế giới. Đây là hồ sơ gộp sáu khu: Đan Hà Sơn (Quảng Đông), Lang Sơn (Hồ Nam), Thái Ninh (Phúc Kiến), Xích Thủy (Quý Châu), Long Hổ Sơn (Giang Tây) và Giang Lang Sơn (Chiết Giang). Sáu điểm này được chọn để ghép lại thành một chuỗi thể hiện trọn vòng tiến hoá của địa hình Đan Hà từ tuổi trẻ tới tuổi già; Thái Ninh giữ vai trò đại diện cho giai đoạn tuổi trẻ, nên các tài liệu địa phương thường tự gọi mình là "nơi câu chuyện Đan Hà Trung Quốc bắt đầu".

Chùa Ganh Lộ Nham: ngôi chùa chỉ nhờ một cây cột

Công trình được nhắc nhiều nhất của Thái Ninh có lẽ không phải một ngọn núi mà là một ngôi chùa nằm trong hốc đá. Chùa Ganh Lộ Nham (甘露岩寺) ở bờ tây Kim Hồ, phía tây núi Nhân Hình thuộc xã Trường Than — ngôi chùa nổi tiếng nhất của Phúc Kiến về kiểu "chùa trong vách đá". Chùa được dựng năm Thiệu Hưng thứ mười sáu đời Tống (1146), cách nay gần chín thế kỷ. Hốc đá nơi chùa nằm cao hơn tám mươi mét; phía trên rộng chừng ba mươi mét nhưng phía dưới chỉ còn hơn mười mét, tạo thế hình tam giác ngược. Người xưa biến thế đất bất lợi ấy thành giải pháp kiến trúc: một cây cột to chống từ sàn đá lên, đỡ bốn khối lầu các — câu chữ địa phương gọi là "một cột cắm đất, không cần một mảnh ngói". Toàn bộ công trình làm bằng gỗ, ghép bằng mộng hình chữ T kiểu chèn đấu, không dùng đinh sắt. Các tài liệu kiến trúc ở đây còn kể chùa do trạng nguyên Diệp Tổ Hiệp dựng để trả ơn mẹ — chi tiết này là truyền thuyết, không đồng nhất giữa các bản kể.

Trại Hạ đại hạp cốc và những nơi khác

• Khe Thượng Thanh — lối đi bằng thuyền nan giữa hai vách đá, được mô tả bằng câu "trời là núi đè, nước xin đá mở".
• Hẻm núi lớn Trại Hạ (寨下大峡谷) — ở chỗ giáp trấn Sam Thành và hương Đại Điền, cách huyện lỵ chừng mười lăm tới mười sáu cây số. Nơi này chỉ được người ngoài phát hiện tháng 6 năm 2004. Ba hẻm Huyền Thiên, Thông Thiên và Ỷ Thiên nối đầu nhau thành hình tam giác vòng, nên còn gọi là Kim Long Cốc (thung lũng rồng vàng). Chuyên gia UNESCO gọi đây là "khu mẫu mực của một công viên địa chất thế giới".
• Nham Trạng Nguyên — ở xã Trường Hưng, phía bắc huyện lỵ; là nơi Trâu Ứng Long thời Nam Tống được cho là đã đọc sách thời trẻ rồi đỗ trạng nguyên khoa Khánh Nguyên thứ hai (1196) khi mới hai mươi lăm tuổi. Vách đá còn khắc ba chữ "Trạng Nguyên Nham" từ thời Càn Long nhà Thanh.
• Nham Lý Gia — ở xã Giang Gia Phường, cách huyện lỵ mười cây số; rãnh đá Đan Hà ở đây dài 241,3 mét, được tổ chức kỷ lục Thượng Hải đại thế giới (Guinness Thượng Hải) công nhận là rãnh Đan Hà dài nhất; lối đi cổ trong rãnh cách mặt đất 79,3 mét. Nham Lý Gia vốn tên là Thiên Thai Nham, vì Lý Xuân Diệp từng học ở đây mà đổi tên.
• Đại Kim Hồ — hồ nước hình thành từ một khúc uốn của dòng Kim Khê, được xem là biểu tượng "Đan Hà trên mặt nước"; khu này được công nhận điểm danh thắng trọng điểm quốc gia năm 1994.
• Khe Cửu Long (Cửu Long Đàm) và núi Miêu Nhi — hai điểm khác trong cùng quần thể.
• Hí kịch Mai Lâm của Thái Ninh — một loại hình sân khấu địa phương được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Đi lại và vài con số còn chênh lệch

Thái Ninh có ga tàu trên tuyến đường sắt cao tốc nối Phúc Châu, Hạ Môn với các tỉnh phía bắc, nên hầu hết du khách tới đây bằng tàu rồi đi xe buýt hoặc taxi vào các khu danh thắng. Huyện lỵ nhỏ, giá phòng và ăn uống thấp so với các điểm du lịch lớn.

Ba điểm cần lưu ý vì các nguồn chép khác nhau. Một là số cử nhân thời phong kiến: nguồn ghi 101, nguồn ghi 117. Hai là vị trí hẻm núi Trại Hạ: một phần tài liệu nói ở xã Trại Hạ, một phần nói ở xã Tế Khê nơi giáp hai hương, đây là hai cách gọi khác nhau của cùng một khu vực nhưng chưa có văn bản thống nhất. Ba là chiều cao đỉnh Đại Nha Đỉnh của Bát Tiên Nhai: nguồn ghi 907,6 mét, nguồn ghi 913 mét. Phần "câu chuyện Đan Hà bắt đầu" và chi tiết sông chảy ngược là cách diễn đạt mang tính quảng bá và huyền thoại, không phải kết luận khoa học hay sử liệu.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Thái Ninh huyện · Chính quyền nhân dân huyện Thái Ninh — Tình hình huyện Thái Ninh · Wikipedia tiếng Trung — Công viên địa chất thế giới Thái Ninh · Trung tâm Tin tức Liên Hợp Quốc — Địa mạo Đan Hà Trung Quốc được ghi vào Danh lục Di sản Thế giới · Báo Trung Quốc Du lịch — Thành cổ Thái Ninh: cổ trấn Hán Đường, danh thành Lưỡng Tống