Hải Khẩu và Ngũ Công Từ: toà lầu đệ nhất ở phía nam biển cả

Hải Khẩu — cửa biển phía bắc đảo Hải Nam

Hải Khẩu là thủ phủ tỉnh Hải Nam, nằm ở mũi bắc đảo, nhìn qua eo biển Quỳnh Châu sang bán đảo Lôi Châu. So với Tam Á ở phía nam, Hải Khẩu ẩm và nhiều mưa hơn, mùa đông có thể se lạnh; người địa phương gọi thành phố là xứ dừa. Khu phố cũ dọc đường Trung Sơn lộ còn những dãy nhà có hành lang che nắng kiểu phương Nam, dấu vết của một thời thương cảng.

Nhưng di tích khiến Hải Khẩu khác các thành phố biển khác lại không nằm ở bờ nước. Nó là một khu vườn cổ ở phía nam thành phố, quen gọi là Ngũ Công Từ.

Vì sao có Ngũ Công Từ

Hải Nam xưa là nơi lưu đày. Từ thời Đường tới đời Tống, triều đình trung nguyên coi hòn đảo này là chốn xa xôi nhất để tống khứ những người bất đồng chính kiến. Quan lớn bị cách chức đày ra Hải Nam thường đã già, đường đi cách trở, nhiều người chết ở đất khách. Ngũ Công Từ ra đời để thờ năm người như thế.

Năm con người, hai thời đại

Người đầu tiên, và cũng nổi nhất, là Lý Đức Dụ (787–850), tể tướng đời Đường. Ông hai lần làm tướng, uy tín lớn, nhưng vì đảng tranh mà bị giáng. Tháng 12 năm Đại Trung thứ nhất (847), ông bị đày làm tư hộ ở Nhai Châu, rồi mất ở Quỳnh năm 63 tuổi. Hậu thế gọi ông là vạn cổ lương tướng; Lương Khải Siêu xếp ông vào nhóm sáu nhà chính trị lớn của Trung Quốc cổ đại, cùng Quản Trọng, Thương Ưởng, Gia Cát Lượng, Vương An Thạch và Trương Cư Chính. Ông là người đời Đường, sớm hơn bốn người còn lại hơn hai trăm năm.

Bốn người sau đều là thần đời Nam Tống, cùng chống chủ trương hoà nghị của Tần Cối và chủ trương kháng Kim, nên lần lượt bị đày ra đảo: Lý Cương, Triệu Đỉnh, Lý Quang và Hồ Thuyên. Trong nhóm này, Lý Quang ở Hải Nam tới mười hai năm — ông khuyên dân giữ rừng, cho đào lại giếng cũ của Tô Đông Pha, dựng trường học trong quận.

Khu di tích gồm những gì

Ngũ Công Từ không phải một toà nhà mà là cả một quần thể, được nhà nước xếp hạng di tích. Theo các nguồn, diện tích khu khoảng 47.000 tới 66.000 mét vuông — con số không thống nhất giữa các tài liệu. Trong đó có:

• Lầu đệ nhất phía nam biển — toà chính hai tầng, kết cấu gỗ, sơn đỏ, dựng để thờ năm vị quan. Tầng dưới treo biển Ngũ Công Từ, tầng trên treo biển Hải Nam đệ nhất lâu. Chiều cao cũng được ghi khác nhau, chỗ 9 mét, chỗ 11,5 mét.
• Từ đường Tô Đông Pha — ngôi nhà dựng từ đời Minh ở bên trái, diện tích khoảng 270 mét vuông, thờ Tô Thức. Bên trong có tượng đá Tô Đông Pha, thơ và bia khắc, tranh Đông Pha đội nón đi guốc.
• Suối Phù Túc — tương truyền Tô Đông Pha khi bị đày ra đảo đã chỉ ra hai mạch nước. Suối Phù Túc được gọi là suối đệ nhất Hải Nam. Theo tài liệu, nhiều công trình khác trong khu đều được dựng lên hoặc dời về quanh hai mạch suối ấy.
• Quan Giá Đường và Học Phố Đường — hai toà nhà phụ; Học Phố Đường nay trưng bày trống đồng và chuông đồng đời Hán.
• Hai Phục Ba Từ — thờ hai vị tướng nhà Hán là Lộ Bác Đức và Mã Viện, những người gắn với việc mở mang vùng đất phía nam.
• Cùng các nhà Đông Trai, Tây Trai, đình Động Chước, đình Túc Tuyền, hiên Tẩy Tâm, vườn Quỳnh và nhà trưng bày.

Ba câu đối nổi tiếng nhất đều do Phan Tồn, một nhà giáo và nhà thư pháp đương thời, soạn. Câu ở cửa tầng trên đọc là Đông Pha chi ngoại hữu ngũ tử, đại hải dĩ nam đệ nhất lâu — đại ý: ngoài Đông Pha còn có năm người con ấy, phía nam biển cả có lầu đệ nhất này. Hai câu còn lại nói về công đạo và khí tiết của năm vị quan. Đến nay khu vẫn giữ một tấm bia khắc chữ do vua Tống Huy Tông viết, loại bia chữ gầy được cho là chỉ còn vài tấm trên cả nước — nhưng đây là thông tin do nơi này công bố, người viết bài chưa tự kiểm chứng được.

Ai dựng lầu, năm nào

Chuyện lập từ có nhiều lớp, và các nguồn không hoàn toàn khớp. Khu vực này khởi đầu từ đời Bắc Tống, gắn với việc Tô Đông Pha chỉ hai mạch suối; từ đường thờ ông được dựng từ đời Minh. Đến cuối thế kỷ 19, tể tướng nhà Thanh Trương Chi Động chủ trương trùng tu và dựng thêm một toà lầu thờ các danh thần bị đày; đạo đài Lôi Quỳnh là Chu Thái thi hành. Sách Ngũ Công Từ Chí Lược do huyện Quỳnh Sơn biên soạn năm 1940 chép: năm Quang Tự thứ mười lăm (1889), Chu Thái cho dựng Hải Nam đệ nhất lâu, thờ Lý Vệ công Đức Dụ, Lý Trung Định công Cương, Triệu Trung Giản công Đỉnh, Lý Trang Giản công Quang và Hồ Trung Giản công Thuyên, gọi tên là Ngũ Công Từ. Có nguồn chép vị đạo đài này là Chu Thái, có nguồn chép là Chu Thế — đây là chỗ dị bản về tên. Đến mùa đông năm 1892, cả quần thể thành danh thắng của Quỳnh Nhai.

Đi lại và mấy điều nên biết

Địa chỉ ở đường Hải Phủ, quận Quỳnh Sơn, Hải Khẩu, cách trung tâm thành phố vài cây số về phía nam. Khu có biển chỉ dẫn và cổng bán vé; vì nằm trong nội thành nên taxi hay xe công nghệ là cách tới phổ biến, cũng có xe buýt chạy dọc đường Hải Phủ.

Về giá vé, các nguồn chênh nhau khá nhiều: có nơi ghi 20 tệ ngày thường và 17 tệ mùa thấp điểm, có nơi ghi 20 tệ ban ngày cùng 30 tệ buổi tối bật đèn, có nơi lại ghi tới 48 tệ. Giờ mở cửa cũng được ghi khác nhau — từ 7 giờ 30 tới 9 giờ mở cửa, và đóng trong khoảng 17 giờ 30 tới 18 giờ 30, một số nguồn nói có thêm buổi tối tới 22 giờ. Vì sự chênh lệch ấy, cách chắc chắn nhất là tra kênh thông tin chính thức của khu trước khi đi, đừng tin một con số duy nhất.

Một điều nên nhớ khi tham quan: đừng chỉ chụp toà lầu đỏ rồi đi. Giá trị của Ngũ Công Từ nằm ở tầng lớp lịch sử chồng lên nhau — mạch suối của Tô Đông Pha, từ đường nhà Minh, hai từ thờ tướng Hán, rồi toà lầu thờ các danh thần bị đày đời Đường và đời Tống. Đi chậm khoảng hai tiếng mới đọc được các câu đối ở ba cửa; đây là chỗ mà các bài giới thiệu ngắn thường bỏ qua.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 五公祠 · Bách Khoa Baidu — 五公祠 · Báo Hải Nam — 海口「五公祠」创建始末 · Báo Hải Nam — 潘存与「海南第一楼」乾坤正气此楼中 · Văn Hối Báo Hồng Kông — 海口五公祠掠影