Sơn Nam và thung lũng Dược Vương dưới chân Himalaya

Sơn Nam — nơi người Tạng bắt đầu

Sơn Nam là một thành phố trực thuộc khu tự trị Tây Tạng, nằm ở phía nam dãy Gangdise và Nyainqêntanglha, dọc trung và hạ lưu sông Yarlung Tsangpo. Tên tiếng Hán nghĩa là phía nam núi; người Tạng gọi vùng này là Lhokha, còn trong sử cũ thường gọi là Nhã Lung. Trung tâm hành chính là thị trấn Trạch Đương thuộc quận Nãi Đông, ở độ cao khoảng 3.500 tới 3.700 mét. Vùng đất này được gọi là cái nôi của văn minh Tạng: ở đây có cung điện đầu tiên, ngôi chùa đầu tiên và thửa ruộng đầu tiên của người Tạng.

Lý do Sơn Nam trù phú hơn nhiều vùng khác của Tây Tạng nằm ở địa hình. Sông Yarlung Tsangpo chảy tới đây thì mở rộng thành một thung lũng ngang, phù sa dày, nắng nhiều, nên vùng trở thành vựa lúa mạch của cả Tây Tạng. Nhánh sông Nhã Lung cùng các suối nhỏ tụ lại trong thung lũng này, tạo nên dải đất trồng trọt dài, và từ đó các thế hệ vua Tạng đầu tiên đi lên thống nhất cao nguyên.

Cung điện đầu tiên: Ung Bố Lạp Khang

Trên một ngọn đồi đá tên là Trát Tây Thứ Nhật, cách Trạch Đương khoảng mười một tới mười bốn ki-lô-mét, có một toà nhà trắng cao, nhìn như một cái tháp canh, nằm chênh vênh trên sườn núi: Ung Bố Lạp Khang. Đây được xem là cung điện đầu tiên trong lịch sử Tây Tạng, theo truyền thuyết có từ thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên, dựng cho Nhiếp Xích Tán Phổ, vị vua đầu tiên của người Tạng. Tên gọi cũng là một câu đố: Ung Bố là con nai cái, Lạp là chân sau, Khang là cung điện — nghĩa là cung điện ở chân sau con nai, theo hình dáng ngọn đồi.

Theo sử liệu, từ thế kỷ thứ 7, sau khi Tùng Tán Cán Bố dời trung tâm quyền lực về Lhasa, cung này thành nơi ở mùa hè; tương truyền Văn Thành Công chúa khi theo chồng sang Tây Tạng đã sống ở đây mỗi mùa hè. Công trình hiện nay phần lớn được phục dựng từ thập niên 1980 và chỉ là một phần nhỏ so với quần thể thời Đế chế Thổ Phồn. Dưới chân đồi bây giờ là ruộng lúa mạch trải tới tận chân núi; từ trên đỉnh nhìn xuống là cả thung lũng Nhã Lung. Vé vào khoảng 60 nhân dân tệ; có thể đi bộ theo bậc lên hoặc thuê ngựa ở chân đồi.

Ngôi chùa đầu tiên: Tang Diêu

Ở huyện Trát Nang, bên bờ bắc sông Yarlung Tsangpo, có Tang Diêu — chùa Phật giáo đầu tiên của Tây Tạng có đủ Tam Bảo Phật, Pháp, Tăng. Chùa khởi công dưới thời vua Xích Tùng Đức Tán, khoảng giữa thế kỷ thứ 8, và mất chừng mười hai năm mới xong. Kiến trúc được xây theo mô hình một bản đồ vũ trụ thu nhỏ: chính điện trung tâm tượng trưng cho núi trục vũ trụ, bốn hướng có bốn ngọn tháp màu trắng, đen, xanh và đỏ; hai bên là các điện nhỏ tượng trưng cho châu lục và hòn đảo. Vì pha cả ba lối kiến trúc Tạng, Hán và Ấn, chùa còn được gọi là chùa ba dáng. Vé vào chính điện khoảng 40 tới 45 nhân dân tệ. Muốn thấy toàn cảnh chùa và sông, người ta leo lên ngọn đồi phía sau, mất chừng một giờ đi bộ.

Thửa ruộng đầu tiên, ngôi chùa cổ và mộ các vua Tạng

Cạnh chùa Xương Châu ở huyện Nãi Đông có thửa ruộng được coi là đầu tiên của người Tạng, tên là Xác Đương. Truyền thuyết kể Văn Thành Công chúa dạy dân ở đây cách cày cấy; thực tế đây là thửa ruộng được ghi nhận sớm nhất trong sử Tạng. Chùa Xương Châu được xây dưới thời Tùng Tán Cán Bố, là một trong những đền Phật giáo sớm nhất, trong chùa lưu một bức tranh thêu gắn hạt ngọc mà tương truyền do Văn Thành Công chúa thực hiện.

Xa hơn về phía đông nam, huyện Quỳnh Kết có khu mộ các vua Tạng, nơi chôn cất các đời Tán Phổ thời Thổ Phồn từ thế kỷ 7 tới thế kỷ 9. Đây là khu mộ vua lớn nhất còn lại ở Tây Tạng; nhìn thấy được khoảng tám tới chín gò mộ lớn nổi lên giữa đồng. Ngôi mộ lớn gần sông được cho là mộ Tùng Tán Cán Bố, nhưng điều này thuộc về truyền thuyết và danh tính từng gò chưa được xác định chắc chắn. Vé vào khu mộ khoảng 30 nhân dân tệ.

Thung lũng Dược Vương và dấu vết của y học Tây Tạng

Y học Tây Tạng có một người được tôn làm Dược Vương, tức vua thuốc: Ngọc Thoá Ninh Mã Ngọc Đan Cống Bố, sống ở thế kỷ thứ 8, sinh năm 708 gần Lhasa, làm ngự y cho vua Xích Tùng Đức Tán. Ông là người hệ thống lại y học bản địa, tiếp thu thêm y học Trung Hoa, Ấn Độ và Nepal, rồi viết nên bộ Tứ Bộ Y Điển — nền tảng lý luận của y học Tây Tạng. Sử liệu ghi ông thọ 125 tuổi và mất năm 833; con số này gắn với truyền thống tôn giáo, nên khó coi là con số chính xác theo nghĩa y khoa.

Cần phân biệt một điều mà nhiều bài viết trên mạng hay lẫn. Tên gọi Dược Vương Cốc — thung lũng Dược Vương của đất Tạng — được dùng phổ biến nhất để chỉ Nam Y Câu ở huyện Mễ Lâm, thành phố Lâm Chi, tức vùng giáp phía đông của Sơn Nam, nơi có truyền thuyết Ngọc Thoá từng luyện thuốc và dạy học trò. Bản thân huyện Mễ Lâm cũng được gọi là châu thuốc vì nguồn dược liệu phong phú. Ở Sơn Nam, tên gọi ấy gắn với những thung lũng trồng và hái thuốc thật, chứ không có một điểm du lịch chính thức nào mang đúng cái tên Dược Vương Cốc được ghi nhận rõ ràng — đây là chỗ nên nói rõ để tránh nhầm địa danh.

Thung lũng thuốc của Sơn Nam

Nếu nói về dược liệu ở Sơn Nam thì phải nhắc tới huyện Gia Tra và thung lũng Thôi Cửu của huyện này. Thôi Cửu là một trong tám thung lũng đẹp ở bờ bắc sông Yarlung Tsangpo, dài chưa tới 100 ki-lô-mét nhưng nước chảy xuống chênh tới khoảng 2.000 mét, nên trong một thung lũng có đủ cảnh: phía thượng nguồn là tuyết sơn, hồ và đồng cỏ, phía hạ nguồn là rừng. Đỉnh Kết La La cao trên 5.000 mét, có sông băng quanh năm, là nguồn nước chính của thung lũng. Đồng cỏ Na Ngọc trên thượng nguồn là bãi chăn thả lớn. Trong thung lũng còn có chùa Quỳnh Quả Kiệt, một ngôi chùa dòng Cách Lỗ nổi tiếng, ở độ cao 4.350 mét, và cũng là nơi quá cảnh để đi lên hồ thiêng Lạp Mỗ Lạp Thố.

Thung lũng này là vùng hái thuốc của người Tạng: ngoài đông trùng hạ thảo mọc ở độ cao trên 4.500 mét, còn có bối mẫu, tuyết liên cùng hàng trăm loài cây thuốc khác. Huyện Gia Tra được nhắc tới như nơi có đông trùng hạ thảo chất lượng cao, và mùa hái từ tháng 5 tới tháng 6 là lúc đông người nhất. Ngay cạnh đó, khu rừng nguyên sinh ở hương Bá của Gia Tra, với đường dài 45 ki-lô-mét men theo sông Niết Khúc, được ghi nhận có tới hơn 160 loài dược liệu quý, từ đông trùng hạ thảo tới bối mẫu, tuyết liên và nhiều loài khác. Nói cách khác, thung lũng thuốc ở Sơn Nam không phải một điểm duy nhất có cổng soát vé, mà là cả một vùng núi — nơi dược liệu vẫn là sinh kế hằng năm của người dân, chứ không chỉ là chuyện kể cho khách du lịch.

Hồ thiêng và hồ nước ngọc

Hai hồ lớn của Sơn Nam, mỗi hồ mang một ý nghĩa khác nhau. Lạp Mỗ Lạp Thố ở độ cao hơn 5.000 mét ở huyện Gia Tra là hồ được cho là có thể nhìn thấy tiền kiếp và đời này; từng đời chuyển thế của các vị lãnh đạo tinh thần được tìm cách xác định một phần nhờ những lần tạm thời tới hồ này. Đây là hồ nằm sát biên giới, cần giấy phép nên phải xin trước, và vé vào khoảng 50 nhân dân tệ.

Dương Trác Ung Thố ở huyện Lãng Ca Tử là một trong ba hồ thiêng lớn nhất của Tây Tạng, cùng với hồ Mã Bàng Ung Thố và hồ Nam Thổ. Mặt hồ ở độ cao 4.441 mét, dài hơn 70 ki-lô-mét, uốn lượn như đuôi con bọ cạp. Điểm ngắm phổ biến nhất là đèo Cương Ba La, cao 4.990 mét, nhìn thấy toàn bộ mặt hồ — nước đổi từ xanh ngọc sang xanh lam tuỳ ánh sáng. Vé mùa cao điểm khoảng 120 nhân dân tệ, mùa thấp điểm khoảng 60.

Thung lũng xanh ở đáy của vùng cao

Vì phần lớn Sơn Nam ở trên 3.500 mét, ít ai nghĩ rằng ở đây lại có một thung lũng ẩm, xanh và thấp. Lặc Bố Câu, ở huyện Thác Na, là một hẻm núi ở phía đông Himalaya, độ cao trung bình khoảng 2.800 mét, có nơi thấp dưới 2.000 mét. Hơi ẩm từ Ấn Độ Dương theo hẻm núi đi vào nên nơi này có rừng che phủ khoảng 75 phần trăm, nhiều thác nước, và mùa xuân thì đỗ quyên đỏ, hồng, vàng nở thành từng mảng. Có đường mòn đi qua các thung lũng nhỏ như Sâm Mộc Trát và Dã Lang Câu, người đi có thể gặp khỉ. Vùng này cao thấp chênh nhau nhiều, nên từ đèo Ba La cao 4.500 mét xuống tới đáy thung lũng, cảnh vật đổi từ đồng cỏ trơ tới rừng vân sam phủ dây rêu chỉ trong mấy chục ki-lô-mét đường.

Đi lúc nào và cần lưu ý gì

Thời gian đi thuận lợi là từ tháng 5 tới tháng 10, khi nhiệt độ ban ngày thường từ 15 tới 20 độ C, nhưng đây cũng là mùa đông khách. Người muốn tránh đông và thích trời khô có thể đi đầu tháng 5 hoặc tháng 9 tới tháng 10. Sơn Nam nằm ở độ cao lớn, nên dù thung lũng Trạch Đương thấp hơn nhiều địa phương khác, vẫn cần đi chậm những ngày đầu, tránh vận động mạnh và giữ nước. Các điểm như Lạp Mỗ Lạp Thố nằm sát biên giới, phải xin giấy phép từ trước; các thung lũng ở huyện Thác Na cũng nằm trong vùng có quy định riêng về đi lại. Đường tới một số điểm xa như Lạc Trát hay Thác Na thay đổi theo mùa, nên nên hỏi trước qua đơn vị địa phương thay vì tin vào những bài viết cũ, vì giá vé và giờ mở cửa ở Tây Tạng thường thay đổi.

Nguồn: Chính quyền thành phố Sơn Nam — 山南市A级旅游景区指南 · Wikipedia tiếng Anh — Yarlung River · Cục Văn hoá và Du lịch thành phố Sơn Nam — 加查景点·崔久沟 · 央视网 — 藏医的起源：宇妥云丹贡布 · Chính quyền Khu tự trị Tây Tạng — 玉妥宁玛·云丹贡布