Lhasa và Đại Chiêu Tự: trái tim linh thiêng của Tây Tạng

Lhasa — "đất của thần linh" ở độ cao 3.650 mét

Lhasa là thủ phủ của Khu tự trị Tây Tạng, nằm trong thung lũng sông Kyichu — một nhánh của Yarlung Tsangpo, con sông mà ở hạ lưu người ta gọi là Brahmaputra. Thành phố nằm ở độ cao khoảng 3.650 mét so với mặt biển, thuộc nhóm đô thị cao nhất thế giới. Ở độ cao đó không khí loãng, lượng ô-xy chỉ vào khoảng 65% so với ngang mực nước biển, nên mấy ngày đầu hầu như ai cũng phải bước thật chậm.

Cái tên Lhasa trong tiếng Tạng nghĩa là "nơi của thần linh". Trước thế kỷ VII, vùng này mang tên Rasa — "đất của dê", gắn với truyền thuyết lấp hồ Wotang bằng đất do dê chở. Khi vua Songtsen Gampo dời đô về đây và cho dựng Đại Chiêu Tự, cái tên Rasa dần đổi thành Lhasa.

Đại Chiêu Tự — ngôi đền linh thiêng nhất Tây Tạng

Đại Chiêu Tự, tiếng Tạng gọi là Jokhang, nghĩa là "đền của đức Jowo", nằm ngay giữa khu phố cổ. Các nguồn lệch nhau về ngày khởi công: phần lớn tài liệu du lịch ghi khoảng 639–647, còn hồ sơ của UNESCO ghi viên đá đầu tiên được đặt năm 647 và phần móng hoàn thành trong vòng một năm. Người khởi công là Songtsen Gampo, vị vua thống nhất Tây Tạng.

Công trình gắn chặt với hai cuộc hôn nhân chính trị. Công chúa Bhrikuti của Nepal mang theo tượng Phật Akshobhya (Jowo Mikyo Dorje); công chúa Văn Thành nhà Đường mang theo tượng Phật Thích Ca (Jowo Shakyamuni). Ban đầu Đại Chiêu Tự được dựng để thờ tượng của Bhrikuti, còn chùa Tiểu Chiêu Tự (Ramoche) thờ tượng của Văn Thành. Sau khi vua mất năm 649, tượng Jowo Shakyamuni được chuyển sang Đại Chiêu Tự để bảo vệ, và ở đó cho tới nay.

Tượng Jowo Shakyamuni — pho Thích Ca Mâu Ni tuổi mười hai, kích thước bằng người thật — được xem là pho tượng linh thiêng nhất của Tây Tạng. Người hành hương đi hàng nghìn cây số chỉ để được một lần chiêm bái. Hồ sơ UNESCO ghi rõ: với mọi Phật tử, một lần tận mắt thấy pho tượng này được coi là phúc báo lớn nhất trong đời.

Ngôi đền cao bốn tầng, diện tích khoảng 25.000 mét vuông, pha trộn kiến trúc Tạng với ảnh hưởng từ Nepal, nhà Đường và Ấn Độ. Nét dễ nhận ra nhất là những mái đồng mạ vàng trên đỉnh, gắn bánh xe Pháp và hai con hươu hai bên — biểu tượng cho bài giảng đầu tiên của Đức Phật ở vườn Lộc Uyển. UNESCO cũng ghi nhận khu đền rộng 2,5 héc-ta này gồm cổng vào, sân trong và giảng đường, bao quanh bốn phía là chỗ ở của tăng sĩ cùng kho.

Năm 1994 UNESCO ghi Potala vào danh sách Di sản Thế giới; năm 2000 Đại Chiêu Tự được bổ sung vào quần thể đó, và năm 2001 đến lượt Norbulingka.

Barkhor — vòng hành hương dài một cây số quanh đền

Bao quanh Đại Chiêu Tự là Barkhor, con đường vòng khép kín dài hơn một cây số. Đây là tuyến kora — vòng hành hương — quan trọng bậc nhất của Lhasa, bên cạnh vòng trong Nangkhor và vòng ngoài Lingkhor. Người hành hương đi theo chiều kim đồng hồ, tay quay chuyển luân, miệng niệm chú; đi ngược chiều bị coi là bất kính.

Barkhor vừa là đường hành hương vừa là chợ. Hai bên là hiệu bán thangka, tràng hạt, bơ yak, nhang và đồ bạc. Muốn theo đúng nhịp của thành phố thì nên ra đây sáng sớm, khi dòng người còn dày nhất, hoặc lúc chạng vạng — cũng là hai thời điểm người ta đổ ra lễ bái đông nhất.

Những điểm nên xem trong một ngày

• Quảng trường Đại Chiêu Tự — trước cổng có cột Đường–Phiên hội minh, dấu tích giao ước giữa nhà Đường và Tây Tạng. Sát chân tường, người hành hương phủ phục lạy dài suốt ngày.
• Potala — cung mùa đông của Đạt Lai Lạt Ma trên đồi Marpori, tức Đồi Đỏ, cao khoảng 117 mét với 13 tầng. Cung khởi dựng từ thế kỷ VII và được mở rộng thành quy mô lớn dưới đời Đạt Lai Lạt Ma thứ năm giữa thế kỷ XVII. Vé vào Potala phải đặt trước theo khung giờ.
• Norbulingka — cung mùa hè của các đời Đạt Lai Lạt Ma, khu vườn rộng, được thêm vào quần thể di sản năm 2001.
• Tiểu Chiêu Tự (Ramoche) — ngôi chùa chị em, nay thờ tượng Jowo Mikyo Dorje.

Đi lúc nào và những điều phải biết trước

Tháng 4 đến tháng 10 là mùa thuận tiện; tháng 7 và 8 mưa nhiều nhất. Lhasa nắng gắt nhưng lạnh về đêm, chênh lệch ngày đêm có thể tới mười lăm độ. Việc đầu tiên khi tới Lhasa không phải là lịch trình mà là thích nghi độ cao: ngày đầu nên nghỉ, uống đủ nước, tránh rượu và tránh vận động mạnh.

Người nước ngoài vào Tây Tạng cần giấy phép Tây Tạng do các công ty lữ hành đủ điều kiện đứng ra xin, và phải đi theo đoàn có hướng dẫn viên — đây là điều kiện hiện hành, không phải khuyến nghị. Giờ mở cửa, giá vé và quy định chụp ảnh trong chính điện thay đổi theo mùa và theo chính sách từng thời điểm, nên cần kiểm tra lại ngay trước chuyến đi thay vì tin vào con số cũ trên mạng.

Nguồn: UNESCO World Heritage Centre — Historic Ensemble of the Potala Palace, Lhasa · Encyclopaedia Britannica — Lhasa · Wikipedia tiếng Anh — Jokhang · Tibetpedia — Jokhang Temple · China Highlights — Barkhor Street in Lhasa