Ngari và núi Kailash: ngọn núi thiêng của bốn tôn giáo

Ngari — mảnh đất tận cùng phía tây Tây Tạng

Ngari, còn gọi là Ali và viết là 阿里 trong tiếng Trung, là địa khu cực tây của Khu tự trị Tây Tạng. Diện tích khoảng 304.000 ki-lô-mét vuông, có nguồn ghi hơn 330.000, tức gần một phần tư Tây Tạng — nhưng dân số chỉ vài chục nghìn người trên toàn địa khu, phần lớn sống quanh thị trấn Shiquanhe, trung tâm hành chính nằm ở độ cao khoảng 4.280 mét. Người ta gọi Ngari là vùng đất thưa người bậc nhất châu Á.

Đây là nơi gặp nhau của bốn dãy núi lớn: Himalaya, Gangdise, Kunlun và Karakorum. Độ cao trung bình của cả vùng trên 4.500 mét, nên nó thường được gọi là "nóc nhà của nóc nhà thế giới". Khí hậu là sa mạc lạnh: khô, nắng gắt, ban đêm rét buốt quanh năm, và trời trong tới mức đây là một trong những vùng ngắm sao tốt nhất Tây Tạng.

Về lịch sử, Ngari từng là trung tâm của vương quốc Zhangzhung cổ, sau đó là đất của vương quốc Guge. Từ cuối thế kỷ X, Guge trở thành nơi chấn hưng đạo Phật lần thứ hai ở Tây Tạng: vua Yeshe-Ö xuất gia và cho dựng tu viện Tholing, một số nguồn ghi năm 996, nơi quy tụ các dịch giả kinh điển và trở thành trung tâm dịch thuật của Phật giáo Tây Tạng. Vương quốc Guge tồn tại tới khoảng thập niên 1630 thì bị Ladakh đánh chiếm; dấu tích còn lại là quần thể hang và phòng ở Tsaparang cùng những bức tranh tường trong hang.

Núi Kailash — "núi tuyết quý báu"

Ngọn núi nổi tiếng nhất Ngari là Kang Rinpoche trong tiếng Tạng, nghĩa là "núi tuyết quý báu" — người Việt quen gọi là Kailash, còn tiếng Trung viết là 冈仁波齐. Độ cao thường được dẫn là 6.638 mét, dù trang Ngari của Wikipedia tiếng Anh ghi 6.714 mét; đây là con số chưa thống nhất giữa các nguồn và nên nói rõ là còn chênh lệch. Núi là đỉnh chính của dãy Gangdise, thuộc hệ Transhimalaya, và không phải đỉnh cao nhất vùng — nhưng chưa có ngọn nào được tôn kính tới mức ấy.

Kailash là ngọn núi thiêng được bốn tôn giáo cùng tôn kính. Với Ấn Độ giáo, đây là nơi trú ngụ của thần Shiva và là biểu tượng của núi Meru trong vũ trụ luận. Với Phật tử Tây Tạng, đây là trung tâm của thế giới, là "rốn của vũ trụ". Với Kỳ Na giáo, đây là nơi vị tổ đầu tiên của tông phái đạt giác ngộ. Với Bon giáo, đây là "núi chữ vạn chín tầng" — trung tâm của thế giới và là trái tim của vùng Zhangzhung xưa, nơi ngự trị của nữ thần bầu trời Sipaimen.

Bốn con sông lớn của châu Á đều khởi nguồn từ vùng quanh Kailash và hồ Manasarovar: Indus, Sutlej, Brahmaputra — ở Tây Tạng chính là sông Yarlung Tsangpo — và Karnali, một nhánh của sông Hằng. Trong tín ngưỡng Tây Tạng, bốn dòng này được nhân cách hoá thành bốn con vật: sư tử, ngựa, công và voi; các nguồn đều nằm gọn trong một dải rộng chừng sáu mươi ki-lô-mét, khiến ngọn núi vừa là trung tâm tâm linh vừa là điểm chia nước của cả một vùng châu Á.

Đi một vòng quanh núi — kora

Nghi thức quan trọng nhất ở Kailash là kora, tức đi một vòng quanh chân núi. Vòng ngoài dài khoảng 52 ki-lô-mét. Người hành hương Tây Tạng thường đi hết trong một ngày, còn khách thì chia thành ba ngày, ngủ lại ở các điểm dừng dọc đường. Điểm xuất phát và cũng là nơi kết thúc là thị trấn Darchen, cao khoảng 4.670 mét.

Điểm cao nhất trên vòng là đèo Dolma La, cao khoảng 5.630 mét — các nguồn công bố dao động trong khoảng 5.600 đến 5.630 mét. Đây là chặng khó nhất, không phải vì kỹ thuật mà vì độ cao. Quanh vòng có những điểm dừng truyền thống, trong đó tu viện Dirapuk ở phía bắc là nơi nhìn thẳng vào mặt bắc của Kailash, còn Zuthulpuk nằm ở phía đông. Theo truyền thuyết, đi đủ 108 vòng thì tiêu trừ được tội lỗi của một đời người; một vòng cũng đã được coi là gột rửa.

Trên đỉnh Kailash chưa từng có người chinh phục. Việc leo núi bị cấm vì lý do tôn giáo; nhà leo núi Reinhold Messner từng được đề nghị cấp phép nhưng đã từ chối. Một số tài liệu ghi vì lý do tín ngưỡng, một số ghi vì lo ngại phản ứng của cộng đồng hành hương — điểm này các nguồn chưa thật nhất quán.

Hồ Manasarovar và những điểm chung quanh

• Hồ Manasarovar (玛旁雍错) — nằm ngay phía nam Kailash, cao khoảng 4.588 đến 4.590 mét, một trong những hồ nước ngọt lớn ở độ cao nhất thế giới và là hồ thiêng bậc nhất Tây Tạng. Người hành hương coi việc tắm gội trong nước hồ là một phần của nghi lễ.
• Hồ Rakshastal — hồ nước mặn nằm cạnh Manasarovar, còn gọi là "hồ quỷ", khác hẳn về màu nước và sinh vật, đối lập với hồ thiêng bên cạnh.
• Tu viện Tholing và Tsaparang — di tích của vương quốc Guge, nổi tiếng với tranh tường Phật giáo còn lưu trong các hang đá.
• Rừng đất nung Zhada — vùng địa hình bị xói mòn thành những dãy trụ đất cao, chạy hàng chục ki-lô-mét dọc thung lũng, đứng cạnh di tích Guge.

Đến Ngari rất khó — những điều phải biết trước

Ngari cách Lhasa khoảng 1.500 ki-lô-mét về phía tây, đi đường bộ mất nhiều ngày; tuyến quốc lộ G219 từ Shiquanhe còn tiếp tục nối về Tân Cương. Du khách nước ngoài cần giấy phép Tây Tạng, cộng thêm giấy phép riêng cho vùng Kailash và hồ Manasarovar, và phải đi theo đoàn có hướng dẫn viên. Một số khu vực gần biên giới đòi hỏi thủ tục riêng và có thời điểm không mở cho khách.

Độ cao của phần lớn hành trình nằm ở ngưỡng 4.500 đến 5.000 mét, nên vấn đề lớn nhất không phải đường xa mà là thích nghi độ cao. Mùa thuận lợi thường từ tháng 5 tới tháng 9; ngoài khoảng đó, nhiều đoạn đường có thể bị tuyết chặn. Một số năm vùng này có đợt hạn chế tạm thời với du khách nhập cảnh, nên việc cần làm trước khi lên đường là kiểm tra lại tình trạng giấy phép, chứ không phải tin vào lịch trình đã lên từ mấy tháng trước.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Ngari Prefecture · Wikipedia tiếng Anh — Mount Kailash · Wikivoyage tiếng Anh — Mount Kailash · Tibet Travel — Ngari Tourist Attractions · Tibetan Buddhist Encyclopedia — Kailash