Phật Sơn và Tổ Miếu: ngôi đền hơn chín trăm năm của vùng đất võ

Ngôi đền thờ vị thần nước giữa lòng Phật Sơn

Giữa trung tâm thành phố Phật Sơn, tỉnh Quảng Đông, có một khu đền cổ mà người địa phương gọi là Tổ Miếu. Tên chính thức của nó là Linh Ứng Từ; tên quen thuộc hơn là Bắc Đế Miếu, đền thờ Bắc Đế. Đây không phải một ngôi chùa, mà là một ngôi đền Đạo giáo thờ Bắc Cực Huyền Thiên Thượng Đế, tức Chân Vũ Đại Đế, vị thần trông coi sông nước.

Sở dĩ Phật Sơn thờ vị thần này đến mức coi đền là đền tổ của cả thành phố là vì địa thế. Phật Sơn nằm trên vùng đồng bằng Châu Giang, sông Tây Giang và Bắc Giang chảy qua, kênh rạch chằng chịt, xưa kia lũ lụt liên miên. Tín ngưỡng Bắc Đế do người phương Bắc mang xuống trong các đợt di cư thời Tống và Nguyên. Với cư dân vùng sông nước, một vị thần giữ nước trở thành chỗ dựa tâm linh chính.

Hơn chín trăm năm và hơn hai mươi lần dựng lại

Theo các sử liệu địa phương, đền được khởi dựng vào thời Bắc Tống, niên hiệu Nguyên Phong (1078 tới 1085), ban đầu mang tên Long Chử Từ. Kiến trúc gốc bị hỏa hoạn thiêu rụi vào cuối đời Nguyên. Năm 1372, niên hiệu Hồng Vũ thứ năm đời Minh, đền được trùng kiến. Tới năm 1899, niên hiệu Quang Tự thứ hai mươi lăm đời Thanh, đền được đại tu lần cuối cùng trong thời phong kiến. Tính cả thảy, công trình đã trải qua hơn hai mươi lần dựng lại và mở rộng.

Tên gọi tổ miếu gắn với vai trò của đền trong đời sống làng xã. Ban đầu nơi đây gọi là Tổ Đường, Tổ Miếu, nghĩa là nơi thờ chung. Sau cuộc loạn Hoàng Tiêu Dưỡng giữa thế kỷ mười lăm, vị thế của đền được nâng lên thành chủ thần miếu của cả vùng: hai mươi bảy phường của Phật Sơn nhận đền làm nơi thờ tổ chung. Năm 1451, niên hiệu Cảnh Thái thứ hai đời Minh, triều đình sắc phong đền là Linh Ứng Từ, cho hưởng lễ Xuân Thu theo điển lễ quốc gia. Từ đó, hai chữ linh ứng trở thành một phần tên chính thức.

Một trục bắc nam, tám lớp công trình

Khu đền cổ quay mặt về hướng nam, khuôn viên khoảng 3.500 mét vuông. Các công trình xếp theo trục bắc nam, trước thấp sau cao, hai bên đối xứng: lần lượt là Vạn Phúc Đài, Linh Ứng bài phường, Cẩm Hương trì, lầu chuông và lầu trống, Tam Môn, tiền điện, chính điện và Khánh Chân Lâu.

• Linh Ứng bài phường: dựng năm 1451 nhân dịp đền được sắc phong. Đây là một nghi môn ba tầng đồ sộ, mặt trước khắc hai chữ Linh Ứng, mặt sau khắc hai chữ Thánh Vực phủ vàng.
• Vạn Phúc Đài: sân khấu hát kịch, dựng từ đầu đời Thanh (thế kỷ mười bảy; các nguồn ghi năm cụ thể còn lệch nhau). Đài ba gian, mái kiểu hiết sơn, mặt trước mở ba cửa. Vách ngăn giữa sân khấu chạm gỗ sơn son: phía trên chạm ba ông Phúc, Lộc, Thọ, phía dưới chạm tích Tào Tháo mở tiệc lớn ở Đồng Tước Đài, hai bên chạm hai vị La Hán hàng long và phục hổ. Đây là một trong những sân khấu cổ được bảo tồn tốt nhất ở miền nam Trung Quốc.
• Cẩm Hương trì: hồ nước nhỏ giữa sân, và hai bên là lầu chuông, lầu trống đối diện nhau.
• Chính điện: nơi đặt tượng Bắc Đế, là gian thiêng liêng nhất; Khánh Chân Lâu nằm sau cùng.

Điều làm nên nét riêng của Tổ Miếu là trang trí. Trên các nóc nhà là những dải gốm màu Thạch Loan, loại gốm đắp nổi của chính Phật Sơn, tạo hình rồng, phượng, nhân vật và cảnh tích. Ngoài phủ gốm đắp, kiến trúc còn dùng chạm gỗ, chạm đá và mộc sơn son điêu khắc dày đặc. Vì vậy Tổ Miếu thường được xem như một bảo tàng mở về kiến trúc Lĩnh Nam.

Phật Sơn, đất võ, đất hát và đất gốm

Phật Sơn là thành phố địa cấp của Quảng Đông, nằm ở đồng bằng Châu Giang, giữa Quảng Châu và Trung Sơn. Thời Minh và Thanh, Phật Sơn cùng Hán Khẩu, Cảnh Đức Trấn và Chu Tiên được xếp vào bốn thị trấn nổi tiếng nhất Trung Quốc. Ngày nay thành phố được biết tới với công nghiệp gốm sứ Thạch Loan, đồ gia dụng và máy móc.

Cái nôi của hát Quảng Đông

Tổ Miếu gắn với hát Quảng Đông, tức hí kịch tiếng Quảng Đông. Phật Sơn được coi là nơi khai sinh loại hình sân khấu này, và Vạn Phúc Đài là bằng chứng còn đứng đó. Theo tập quán cũ, hằng năm vào tháng Sáu và tháng Bảy âm lịch, các gánh hát đi diễn xa đều trở về Phật Sơn giải tán đoàn cũ rồi lập đoàn mới, và vở diễn đầu tiên của đoàn mới buộc phải trình diễn trước sân khấu Vạn Phúc Đài.

Đất võ: Diệp Vấn và Hoàng Phi Hồng

Phật Sơn còn là một trung tâm võ thuật của vùng Lĩnh Nam. Hồng quyền, Vịnh Xuân quyền, Bạch My quyền và Thái Lý Phật quyền đều có gốc rễ ở vùng này. Hai tên tuổi nổi tiếng nhất là Hoàng Phi Hồng và Diệp Vấn. Cả hai đều có nhà lưu niệm nằm trong khuôn viên bảo tàng Tổ Miếu. Hằng ngày, khu này tổ chức các buổi biểu diễn võ thuật và múa lân cho khách xem; phần hát Quảng Đông ở Vạn Phúc Đài thì miễn phí.

Bắc Đế Đản và những điều cần biết khi tới

Dịp đông nhất trong năm là Bắc Đế Đản, tổ chức vào mùng ba tháng Ba âm lịch, ngày sinh của Bắc Đế. Lễ hội ở khu Tổ Miếu kéo dài bốn ngày, có diễu hành và các tiết mục dân gian, được xếp vào nhóm di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia từ năm 2008. Tổ Miếu là di tích trọng điểm toàn quốc (đợt thứ tư, công nhận ngày 20 tháng 11 năm 1996) và là bảo tàng hạng nhất quốc gia; khu bảo tàng gồm cả Văn Miếu, nhà lưu niệm Hoàng Phi Hồng và Diệp Vấn Đường trải rộng khoảng 3,2 héc-ta.

Giờ mở cửa phổ biến là 8 giờ 30 tới 18 giờ, ngừng bán vé và ngừng vào lúc 17 giờ 30; có thay đổi vào dịp Tết. Vé vào cửa được ghi ở mức hai mươi nhân dân tệ, giảm một nửa cho người từ sáu mươi tuổi và trẻ em, miễn cho trẻ dưới 1,2 mét, nhưng mức giá có thể điều chỉnh. Khu đền nằm sát ga tàu điện ngầm Tổ Miếu, và ngay bên cạnh là phố Lĩnh Nam Thiên Địa, khu phố cổ được cải tạo thành khu ẩm thực và mua sắm. Buổi sáng trước chín giờ thường vắng hơn vì ít đoàn khách.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 佛山祖庙 · Bách khoa Baidu — 佛山祖庙 · Trang thông tin Phật Sơn (bendibao) — 佛山祖庙博物馆一日游攻略 · Báo Mai Châu — 佛山祖庙的历史印记 · Trung Tân xã — 赏国家级非遗看岭南民俗盛会