Quảng Châu và từ đường Trần gia: ngôi nhà chung của họ Trần bảy mươi hai huyện

Quảng Châu — thành phố bên cửa sông

Quảng Châu là tỉnh lỵ của Quảng Đông, nằm ở hạ lưu đồng bằng sông Châu Giang, cách biển Đông không xa. Đây là một trong những đô thị lâu đời nhất miền nam Trung Quốc, hơn hai nghìn năm tuổi, và cũng là cửa ngõ thương mại mở lâu nhất: người phương Tây từng gọi cả vùng này bằng cái tên Canton, đọc trại từ tên thành.

Người Quảng Châu vẫn gọi thành phố mình là thành dê. Theo truyền thuyết, xưa có năm vị thần cưỡi năm con dê mang lúa tới cho dân rồi hoá đá. Truyền thuyết ấy được dựng thành tượng: nhóm tượng Năm Dê trong công viên Việt Tú, do ba nhà điêu khắc Doãn Tích Xương, Trần Bản Tông và Khổng Khâu Truyện tạc năm 1959, cao cả bệ khoảng 11 mét, ghép từ 130 khối đá hoa cương. Đây là chỗ người ta hẹn nhau, không phải một di tích cổ.

Quanh trung tâm còn những điểm dễ ghép vào một ngày: nhà thờ Thánh Tâm, thường gọi là Thạch Thất, kiến trúc Gô-tích dựng từ năm 1863 tới 1888, hai tháp chuông cao 58,5 mét làm toàn bằng đá hoa cương; tháp truyền hình Quảng Châu bên bờ sông Châu Giang; và khu Tây Quan cũ ở quận Lệ Loan. Nhưng điểm đáng đi nhất trong quận Lệ Loan, và cũng là chủ đề của bài này, lại là một ngôi từ đường.

Từ đường Trần gia — ngôi nhà chung của một dòng họ khổng lồ

Tên chữ Hán của nó là Trần Thị Thư Viện, nghĩa là thư viện của họ Trần; người Quảng Châu quen gọi tắt là Trần gia từ. Địa chỉ nằm ở số 34 ngõ Ân Long, đường Trung Sơn thất lộ, quận Lệ Loan.

Điều ít người biết: đây không phải từ đường của một gia đình. Cuối thế kỷ 19, họ Trần đã là dòng họ đông nhất Quảng Đông, dân gian có câu Quảng Đông Trần. Năm 1888, 48 vị thân hào họ Trần — trong đó có Trần Lan Bân, vị công sứ đầu tiên của triều Thanh sang Mỹ, và Trần Bá Đào, một trong những người sáng lập trường Ký Nam — đứng ra gửi thư cho các chi họ Trần khắp tỉnh, rủ nhau góp tiền dựng một ngôi nhà chung. Bảy mươi hai huyện của Quảng Đông tham gia. Phần lớn các chi họ này không có phả hệ chung, ban đầu còn không quen nhau, chỉ cùng nhận Trần Thái Khâu làm thuỷ tổ.

Ngôi nhà hoàn thành năm 1894, sau bảy năm xây dựng. Nó giữ hai chức năng cùng lúc: là từ đường thờ tổ tiên, và là chỗ ăn ở, học tập cho con em họ Trần từ các huyện lên tỉnh thành ứng thí, chờ nhậm chức, nộp thuế hay kiện tụng. Cách đặt tên thư viện chính là để lách luật: nhà Thanh cấm dựng từ đường họ lớn quy mô toàn tỉnh, nên người ta gọi nó là thư viện.

Một chỗ các nguồn ghi khác nhau, cần nói rõ: phần lớn tài liệu ghi khởi công năm 1888, có nguồn ghi 1890, và hoàn thành năm 1894, có nguồn ghi 1893. Diện tích khu đất khoảng 15.000 mét vuông, nhưng diện tích xây dựng thì không thống nhất — chỗ ghi 6.400 mét vuông, chỗ ghi 8.000 mét vuông.

Bố cục: ba dãy, ba lớp, chín nhà

Cách miêu tả gọn nhất là ba lớp, ba dãy, chín nhà, hai dãy hiên. Công trình gồm 19 toà nhà riêng lẻ nối với nhau bằng sân, hành lang và ngõ hẹp, tạo thành sáu khoảng sân lớn. Trục giữa lần lượt là cửa lớn, điện Tụ Hiền Đường — toà chính giữa cao 14,5 mét — và toà hậu. Hai bên có đông lang và tây lang. Bố cục đối xứng, vuông vắn, nhưng chi tiết bên trong thì dày đặc.

Bảy nghề trang trí của người Lĩnh Nam

Cái làm nên tên tuổi ngôi nhà không phải kích thước mà là mật độ chạm trổ. Giới nghiên cứu kiến trúc gọi đó là bảy nghề của Lĩnh Nam, phủ khắp bề mặt công trình:

• Chạm gỗ — trên xà, cột, cửa, khung; nội dung là điển tích và cảnh sinh hoạt.
• Chạm gạch — trổ trên tường đầu hồi giữa các gian. Bức được nhắc nhiều nhất là Lưu Khánh phục lang câu, lấy tích Bắc Tống: tướng Lưu Khánh thuần phục con ngựa dữ tên Lang Câu do Tây Hạ đưa sang, gồm hơn bốn mươi nhân vật.
• Chạm đá — bệ cột, lan can, và đôi sư tử đá trước cửa.
• Đắp gốm sứ — cả dải dài trên nóc mái, làm ở lò Thạch Loan, tức Phật Sơn. Cả khu có 11 dải như vậy; dải ở điện Tụ Hiền Đường dài 27 mét, tính cả bệ cao gần 4,3 mét, đắp 224 nhân vật.
• Đắp vôi — hình người, vật, phong cảnh trên đầu hồi và chân mái. Tương truyền toàn khu có tới hơn một nghìn tám trăm mảng, tổng chiều dài khoảng 2.500 mét.
• Vẽ màu — trên xà và ván trần.
• Đúc đồng sắt — lan can và trụ sắt trong sân, chi tiết ít người để ý.

Vì mật độ ấy, người ta ví công trình là hòn ngọc của kiến trúc Lĩnh Nam. Cần phân biệt cho rõ: đây không phải chùa và cũng không thờ Phật. Nó là nhà thờ tổ của một dòng họ, kèm chức năng trường trọ cho người đi thi; gọi đúng tên sẽ hiểu vì sao bên trong không có tượng Phật mà có bài vị tổ tiên.

Từ từ đường tới bảo tàng

Ngôi nhà không còn thờ tự. Sau năm 1949, nó được tu sửa toàn bộ năm 1957, rồi từ năm 1959 chính quyền chuyển thành Bảo tàng Mỹ nghệ dân gian Quảng Đông và ngừng chức năng thờ cúng. Năm 1964 sửa tiếp phần cửa chính và điện Tụ Hiền. Năm 1988 công trình được xếp là di tích quốc gia trọng điểm. Ngày nay vào trong, du khách vừa xem kiến trúc, vừa xem các phòng trưng bày mỹ nghệ dân gian — chạm gỗ, thêu, gốm — nên nửa thời gian ở đây là xem hiện vật, không chỉ ngắm nhà.

Đi lại và mấy điều nên biết

Giá vé tham khảo theo các nguồn du lịch cập nhật: 10 nhân dân tệ; giờ mở cửa khoảng 9 giờ tới 17 giờ 30, ngừng bán vé trước đó. Nên kiểm tra lại vì giá và lịch có thể đổi theo mùa và dịp lễ.

Đường tới rất dễ. Ngay cạnh khu nhà có ga tàu điện ngầm mang tên chính nó — ga Trần gia từ — là ga trung chuyển giữa tuyến 1 và tuyến 8, mở từ năm 1999 và thành ga trung chuyển từ năm 2020. Cửa ra E dẫn thẳng tới lối vào; nếu đi cùng xe đẩy hay nhiều hành lý thì cửa F có cả thang cuốn và thang máy.

Nếu ghép vào một ngày ở Quảng Châu, thứ tự thường được chọn là buổi sáng xem công viên Việt Tú và tượng Năm Dê, gần trưa ghé từ đường Trần gia khoảng một tiếng rưỡi, chiều đi nhà thờ Thánh Tâm bằng đá rồi kết thúc bên sông Châu Giang. Khu phố quanh từ đường đông người, nên tránh cuối tuần và ngày lễ nếu muốn chụp được mặt tiền không lẫn khách.

Nguồn: Chính quyền nhân dân thành phố Quảng Châu — 岭南人工天不如文化璀璨耀四方 · Wikipedia tiếng Trung — 陈家祠 · Chính quyền quận Lệ Loan — 陈家祠堂 · Bách Khoa Baidu — 陈家祠堂 · Trung tâm Nghiên cứu văn hoá Quảng Phủ, Đại học Quảng Châu — 陈家祠：岭南建筑的代表