Kỳ Huyện và đại viện Vương gia: nửa bộ sử thương nhân Tấn

Kỳ Huyện — huyện thành của những nhà buôn

Kỳ Huyện (祁县) nằm ở giữa bồn địa Tấn Trung, phía đông tỉnh Sơn Tây, thuộc địa cấp thị Tấn Trung. Đây là một trong những cái nôi của thương nhân Tấn — nhóm thương nhân gốc Sơn Tây từng nắm phần lớn mạng lưới buôn bán đường dài ở miền bắc Trung Quốc. Sử liệu địa phương gọi Kỳ Huyện là trung tâm văn hoá của thương nhân Tấn và là một mắt xích trên con đường trà vạn dặm chạy từ Phúc Kiến, Hồ Nam ngược lên Mông Cổ rồi sang Nga.

Thời Minh, rồi đặc biệt thời Thanh, khi các bang thương nhân Kỳ Huyện lớn mạnh, chức năng của huyện thành chuyển dần từ hành chính sang thị trường. Hiệu buôn và hiệu bạc của người Kỳ Huyện mở khắp nước, có nhà phát hành phiếu bạc đi tới tận các tỉnh xa. Ngày nay Kỳ Huyện là thành phố lịch sử văn hoá cấp quốc gia của Trung Quốc; khu phố cổ buôn bán và phố hiệu bạc của huyện cũng được xếp hạng phố lịch sử văn hoá cấp quốc gia.

Vì giàu lên nhờ buôn bán chứ không nhờ khoa bảng, các dòng họ ở đây thể hiện địa vị bằng nhà ở. Nhà của họ không phải một căn mà là cả một quần thể: sân nối sân, tường bao quanh, cửa đóng lại như cổng thành. Ba cái tên hay được nhắc nhất là đại viện Cừ, đại viện Kiều và đại viện Vương gia. Điểm đáng lưu ý: hai cái đầu ở ngay Kỳ Huyện, còn cái thứ ba — Đại viện Vương gia — thực tế lại nằm ở huyện Linh Thạch kế bên, cách chừng vài chục cây số. Nhiều bài giới thiệu du lịch gộp cả ba vào một tuyến và đôi khi ghi nhầm Đại viện Vương gia là "ở Kỳ Huyện".

Đại viện Cừ — nay là bảo tàng của thương nhân Tấn

Đại viện Cừ (渠家大院) ở ngay trong huyện thành Kỳ Huyện, khởi dựng từ thời Càn Long nhà Thanh, nhưng phần lớn kiến trúc còn lại đến nay là của thời Đồng Trị và Quang Tự. Gia tộc họ Cừ từng xây tới bốn chục dãy nhà trong huyện thành; phần còn lại ngày nay chỉ là nhà của hai anh em Cừ Nguyên Triều và Cừ Nguyên Cam, tức một phần nhỏ của khối kiến trúc xưa.

Điểm đáng xem ở đây là kiểu "xuyên đường viện" — năm lớp sân nối thẳng nhau theo trục dọc, một bố cục hiếm gặp trong nhà ở truyền thống miền bắc. Trong đại viện có sân khấu và vườn hát lớn nhất trong các nhà dân gian ở Sơn Tây. Hiện nay toàn bộ khu này được dùng làm Bảo tàng Văn hoá Thương nhân Tấn, trưng bày theo bảy nhóm nội dung trong 28 phòng, kể lại cả quá trình hưng thịnh lẫn suy tàn của giới thương nhân Tấn.

Đại viện Kiều — ngôi nhà nổi tiếng nhất

Đại viện Kiều (乔家大院) ở thôn Kiều Gia Bảo, trấn Đông Quán, vẫn trong địa giới Kỳ Huyện. Nhà khởi dựng năm 1756, trải ba lần mở rộng trong khoảng hơn một trăm sáu mươi năm mới thành hình như hiện nay. Tổng thể được chia thành sáu đại viện, bên trong lồng hai mươi tiểu viện với 313 gian nhà; diện tích xây dựng khoảng 4.175 m², còn khuôn viên rộng khoảng 8.724 m². Số liệu về diện tích giữa các nguồn có chênh lệch, nên nếu cần dùng làm dẫn chứng thì nên đối chiếu thêm. Toàn bộ được bao bằng tường gạch xanh cao hơn mười thước, cửa chính làm theo kiểu cửa thành có vòm.

Mặt bằng đại viện Kiều xếp theo hình chữ "song hỷ". Có nguồn còn mô tả khuôn viên gồm bốn nhà đường và một vườn giữa với 18 đại viện, 41 tiểu viện và 731 gian nhà — cách đếm này khác với cách đếm cổ hơn ở trên, nhiều khả năng là do tính cả phần mở rộng về sau. Phim "Đèn lồng đỏ treo cao" và phim truyền hình "Đại viện Kiều" quay ở đây đã đưa ngôi nhà này ra ngoài biên giới Trung Quốc.

Đại viện Vương gia — ngôi nhà lớn nhất của người Tấn

Đại viện Vương gia (王家大院) nằm ở thôn Tĩnh Thăng, trấn Tĩnh Thăng, huyện Linh Thạch, địa cấp thị Tấn Trung, cách cố thành Bình Dao khoảng 35 km. Đây là nhà của dòng họ Vương ở Tĩnh Thăng, một trong bốn đại gia tộc của huyện Linh Thạch.

Dòng họ này khởi nghiệp bằng buôn ngũ cốc và ngựa, rồi chuyển sang hai mặt hàng lời hơn nhiều là muối và trà. Từ việc nắm quyền bán muối vùng Hà Đông, họ mở rộng sang mạng lưới muối ở Hoài Nam và Hoài Bắc. Nhà cửa cũng theo đó mà lớn dần: khởi từ thời Vạn Lịch nhà Minh, mở rộng mạnh vào thời Khang Hi khi họ vừa giàu vừa có chân trong quan trường, rồi dựng thêm cho tới thời Gia Khánh. Những gì còn lại đến nay chủ yếu thuộc thời Khang Hi đến Gia Khánh, tính ra cả quá trình kéo dài hơn ba trăm năm.

Ba trăm năm, mười lăm vạn mét vuông

Các nguồn tài liệu cho con số khác nhau về quy mô, và sự khác nhau này cần nói rõ chứ không nên gộp lại. Theo mô tả phổ biến, tổng diện tích khu đất lên tới khoảng 150.000 m², trong khi phần được khoanh vào diện tích bảo vệ là 34.650 m², có nguồn ghi 45.000 m². Con số hay được lặp lại nhất — và thường dùng để giới thiệu — là 123 dãy sân với 1.118 gian nhà. Nếu tính cả các nhóm kiến trúc đang mở cửa như Hồng Môn Bảo, Cao Gia Nhai, Sùng Ninh Bảo cùng nhà thờ họ Vương, một số tài liệu nâng lên thành 231 dãy sân và 2.078 gian, diện tích khoảng 80.000 m². Cách chênh này là do phạm vi đếm — chỉ phần bảo tồn hay cả vùng mở rộng — nên người đọc nên xem đó là các mốc khác nhau, không phải mâu thuẫn sai đúng.

Đại viện Vương gia được xây dựa theo thế núi, mặt hướng nam, chia thành ba khối chính: Đông đại viện (còn gọi Cao Gia Nhai), Tây đại viện (Hồng Môn Bảo) và nhà thờ họ Vương là Hiếu Nghĩa Từ. Cao Gia Nhai khởi dựng vào đầu thời Gia Khánh, làm theo kiểu một tiểu thành trì có tường bao và cổng gác. Toàn khu được tổ chức thành năm ngõ, năm bảo và năm nhà thờ; năm tòa bảo được ví với năm con vật linh là rồng, phượng, rùa, lân, hổ — cách ví này thuộc về lối nói truyền thống của dân gian địa phương chứ không phải ghi chép trong chính sử.

Vì sao gọi là "đại viện"

Trong tiếng Hán, "viện" vừa nghĩa là sân, vừa nghĩa là cả một khu nhà quây quanh sân. Nhà của một đại gia tộc thương nhân gồm nhiều viện như vậy ghép lại theo trục dọc: viện ngoài để tiếp khách và buôn bán, viện trong để ở, viện sau cùng là nơi thờ. Sân nào cũng lát đá, quanh sân là hành lang có mái, trên mái đắp hình thú và hoa, dưới chân cột là đá kê chạm. Càng nhiều viện nối nhau thì chủ nhà càng lớn — vì thế đại viện không chỉ là một căn nhà to mà là một đơn vị đo địa vị.

Hiện nay Đại viện Vương gia mở cửa dưới ba nhãn: Bảo tàng Nghệ thuật Nhà ở Dân gian Trung Quốc, Bảo tàng họ Vương Trung Hoa và Nhà trưng bày mỹ thuật Lực Quần. Nhiều người đi xem xong nói vui rằng "xem hết nhà họ Vương rồi thì không buồn xem nhà nào khác nữa"; câu này trong tiếng Hán là một lối chơi chữ được các bài giới thiệu địa phương nhắc nhiều. Cũng từ quy mô của nó mà người ta gọi nó là "Tử Cấm Thành của Sơn Tây" hay "Bảo tàng cung đình dân gian Trung Quốc". Đây là cách gọi so sánh trên báo chí và biển quảng cáo, không phải danh xưng chính thức.

Đi xem gì và đi lúc nào

Một tuyến hợp lý là dành trọn một ngày cho nhóm ở Tấn Trung: buổi sáng xem Đại viện Vương gia ở Linh Thạch, buổi chiều về Kỳ Huyện xem Đại viện Cừ trong huyện thành và Đại viện Kiều ở trấn Đông Quán. Từ ga tàu cao tốc Bình Dao hoặc từ cố thành Bình Dao có thể đi xe buýt địa phương tới Linh Thạch và Kỳ Huyện; khoảng cách giữa các điểm không lớn nhưng đường liên huyện chạy chậm, nên cần tính dư thời gian.

• Mùa nên đi: cuối xuân và mùa thu, từ tháng tư tới tháng mười. Mùa hè bồn địa Tấn Trung nóng; mùa đông lạnh và hanh, trời ít mây nhưng rét.
• Thời gian xem: Đại viện Vương gia rộng, nên dành ít nhất ba tiếng. Đại viện Cừ trong huyện thành nhỏ hơn, khoảng một tiếng rưỡi là đủ xem kỹ phần trưng bày.
• Ưu tiên bố cục: ở Đại viện Vương gia nên đi từ Cao Gia Nhai qua Hồng Môn Bảo để thấy rõ kiểu xây theo bậc núi. Ở Đại viện Cừ nên đi thẳng theo trục xuyên đường để hiểu cả năm lớp sân.
• Chụp ảnh: đẹp nhất là lúc nắng xiên trên các dãy mái ngói xám; tránh buổi trưa vì bóng đổ ngắn, mái mất khối.

Một lưu ý về độ tin của tài liệu: các con số về diện tích và số gian ở Đại viện Vương gia, Đại viện Kiều chênh nhau khá nhiều giữa sách địa phương, bách khoa toàn thư trực tuyến và bài báo du lịch. Con số 123 sân và 1.118 gian của Đại viện Vương gia được nhắc nhiều nhất và xuất hiện cả trong bản mô tả di sản, nên có thể dùng như mốc chính; những con số lớn hơn nên ghi kèm chú thích là "tính cả phần mở rộng".

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Đại viện Vương gia · Bách khoa toàn thư Baidu — Đại viện Vương gia · Đài Phát thanh Truyền hình Thái Nguyên — Kỳ Huyện: một huyện thành cổ, nửa bộ sử Tấn thương · Trang tin CCTV — Đi khắp các đại viện Tấn thương ở Sơn Tây · Wikipedia tiếng Trung — Huyện Kỳ