Thâm Quyến: từ làng chài tới siêu đô thị 18 triệu dân trong 45 năm

Thâm Quyến và cái tên nghĩa là con lạch sâu

Thâm Quyến nằm ở bờ đông cửa sông Châu Giang, tỉnh Quảng Đông, phía nam giáp Hồng Kông, phía bắc giáp Đông Quản, đông bắc giáp Huệ Châu. Diện tích toàn thành phố là 1.997 ki-lô-mét vuông. Dân số thường trú theo điều tra năm 2020 là 17.560.000 người; tới năm 2025, con số công bố khoảng 18,2 triệu. Đây là thành phố đông dân thứ ba Trung Quốc xét theo dân số đô thị, sau Thượng Hải và Bắc Kinh.

Tên thành phố viết bằng chữ Hán là 深圳. Chữ quyến 圳 trong tiếng địa phương chỉ con lạch, con mương nước; thâm 深 nghĩa là sâu. Ghép lại thành con lạch sâu — một cái tên làng chài, và đúng là nó khởi đầu như thế.

Trước năm 1979: huyện Bảo An, ruộng và lưới

Trước khi thành phố ra đời, vùng đất này là huyện Bảo An, thuộc địa khu Huệ Dương. Nơi đây có làng chài, ruộng lúa, vườn vải và những bến cá. Trung tâm hành chính cũ mang tên thành cổ Nam Đầu, có lịch sử gần 1.700 năm, từng là trị sở của phủ Đông Quản bao trùm cả vùng nay là Thâm Quyến, Hồng Kông và Ma Cao. Dọc bờ biển phía đông còn pháo đài Đại Bằng, xây năm 1394 đời Minh để chống cướp biển, với tường thành gần như còn nguyên — một trong những di tích quan trọng nhất mà thành phố còn giữ được.

Con số hay được nhắc là 30.000 dân. Cần nói rõ để khỏi nhầm: đó là con số của khu lõi đô thị non trẻ. Sổ hộ khẩu năm 1979 của cả huyện ghi khoảng 314.000 người, phần lớn sống bằng nông nghiệp. Điều cả hai con số nói cùng một chuyện: đây từng là vùng nông ngư nghiệp, không phải một thành phố lớn, nhưng cũng không chỉ có một làng chài.

Có một chi tiết lịch sử đáng chú ý vì nó chính là gốc của hình ảnh ấy. Năm 1984, khi Đặng Tiểu Bình lần đầu thị sát Thâm Quyến, ông được đưa tới thôn Ngư Dân ở La Hồ — một làng của ngư dân Đản gia, nhóm cư dân xưa nay sống trên thuyền. Nhờ chuyển đất hoang thành ao cá và nhờ nằm sát Hồng Kông, năm 1981 thôn này đã trở thành thôn vạn nguyên hộ đầu tiên của Trung Quốc. Các phóng viên đi theo đoàn đưa tin đã lầm tưởng đây là điểm dân cư nguyên thuỷ của Thâm Quyến, và từ đó hình ảnh Thâm Quyến vốn là một làng chài nhỏ cứ thế đi vào báo chí suốt nhiều thập kỷ.

1979 và 1980: hai mốc làm nên tất cả

Ngày 23 tháng 1 năm 1979, huyện Bảo An được đổi tên thành thành phố Thâm Quyến. Năm 1980, Trung Quốc lập đặc khu kinh tế đầu tiên ở đây, ban đầu rộng khoảng 327,5 ki-lô-mét vuông, cùng với Chu Hải, Sán Đầu và Hạ Môn. Hai năm sau, dọc ranh giới đặc khu, người ta dựng hàng rào kẽm gai cùng các trạm kiểm soát gọi là nhị tuyến; người ở ngoài muốn vào phải có giấy thông hành, và một thành phố bỗng có biên giới ngay bên trong mình.

Ngay trước đó, khu công nghiệp Xà Khẩu do Cục Chiêu Thương lập năm 1979 đã trở thành chỗ thử nghiệm đầu tiên. Năm 1981, người đứng đầu khu này là Viên Canh cho treo khẩu hiệu: thời gian là tiền bạc, hiệu suất là sinh mệnh. Với Trung Quốc lúc đó, câu ấy bị coi là táo bạo vì nó đặt tiền và hiệu quả lên cùng một bàn với đạo đức. Tới chuyến thị sát của Đặng Tiểu Bình năm 1984, khẩu hiệu này được nhắc tới trong lễ diễu hành quốc khánh và trở nên nổi tiếng toàn quốc.

Cũng trong thập niên 1980, toà nhà Quốc Mậu ở La Hồ được thi công với tốc độ ba ngày một tầng, sau khi đội thi công thử bốn lần mới thành công kỹ thuật đổ sàn liên tục. Báo chí gọi đó là tốc độ Thâm Quyến, và cụm từ này về sau thành thương hiệu của cả thành phố.

Bốn mươi lăm năm, từ gần như con số không

• Tổng sản phẩm: từ dưới 200 triệu nhân dân tệ năm 1979 lên khoảng 3.873 tỷ nhân dân tệ năm 2025.
• Dân số: từ khoảng 314.000 người theo sổ hộ khẩu năm 1979 lên 17.560.000 người theo điều tra năm 2020, và khoảng 18,2 triệu vào năm 2025.
• Đặc khu: từ 327,5 ki-lô-mét vuông năm 1980 mở rộng ra toàn bộ 1.997 ki-lô-mét vuông của thành phố từ ngày 1 tháng 7 năm 2010.

Những toà tháp kể lại câu chuyện

Có thể đọc lịch sử Thâm Quyến qua các đỉnh tháp. Năm 1996, toà Tín Hưng Quảng Trường, dân gọi là Địa Vương Đại Sĩ, cao 384 mét với 69 tầng hoàn thành và trở thành toà nhà cao nhất Trung Quốc thời điểm đó, dù chỉ giữ được một năm. Năm 2011, tháp KK100 cao 442 mét soán ngôi. Rồi năm 2017, Trung tâm Tài chính Bình An hoàn thành với chiều cao 599,1 mét và 115 tầng, hiện là toà nhà cao nhất thành phố, cao thứ hai Trung Quốc sau tháp Thượng Hải; đài quan sát Free Sky ở tầng 116, cao khoảng 562,5 mét, từng giữ kỷ lục đài quan sát trong nhà cao nhất thế giới. Về phía nam, toà China Resources Tower ở Hậu Hải cao 392,5 mét, dáng như măng tre.

Song song với các toà tháp, ranh giới đặc khu cũng lần lượt biến mất: ngày 1 tháng 7 năm 2010, Quốc vụ viện mở rộng đặc khu ra toàn thành phố, và ngày 6 tháng 1 năm 2018, việc dỡ bỏ hẳn hàng rào nhị tuyến được phê duyệt sau hơn ba mươi năm tồn tại.

Thành phố của người nhập cư và của máy móc

Thâm Quyến là nơi đặt trụ sở của Huawei thành lập năm 1987, Tencent năm 1998, cùng DJI, ZTE và BYD. Chợ điện tử Hoa Cường Bắc bán gần như mọi linh kiện điện tử đang tồn tại, và giới công nghệ gọi thành phố này là thung lũng Silicon của phần cứng. Nhưng điều đáng nói hơn là con người: phần lớn cư dân Thâm Quyến sinh ra ở nơi khác, và thành phố tự quảng bá bằng một câu ngắn — đến là người Thâm Quyến. Hoa giấy là hoa biểu tượng của thành phố, còn vải và cây đước là hai loài cây biểu tượng.

Có một nghịch lý dễ thấy ở đây: thành phố trẻ đến mức người ta hay quên nó có quá khứ. Thâm Quyến có rừng ngập mặn ven vịnh, có pháo đài Đại Bằng từ năm 1394, có thành cổ Nam Đầu gần 1.700 năm — và đó cũng là những chỗ ít đông khách nhất. Nếu tới Thâm Quyến, nên dành nửa ngày cho những chỗ đó; phần còn lại của thành phố thì đã nằm ngoài cửa sổ khách sạn rồi.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Thâm Quyến · Wikipedia tiếng Anh — Shenzhen · BBC Worklife — Inside China's 'skyscraper capital' · Tân Hoa Xã — Shenzhen to remove outdated boundary around economic zone · China Daily — Looking forward after 40 years of massive growth