Cảnh Đức Trấn: thị trấn gốm nghìn năm vừa thành di sản thế giới

Cảnh Đức Trấn — nơi cả một thành phố sống bằng đất và lửa

Cảnh Đức Trấn nằm ở đông bắc tỉnh Giang Tây, trên bờ nam sông Xương, con sông dài 178 ki-lô-mét chảy từ huyện Kỳ Môn, An Huy, qua thành phố rồi đổ vào hồ Bà Dương. Thành phố rộng 5.256 ki-lô-mét vuông, dân số khoảng 1,6 triệu người. Người ta gọi nó bằng hai chữ: gốm đô, tức thủ đô gốm sứ.

Đây là một trong số ít thành phố mà toàn bộ danh tính nằm gọn trong một nghề. Ở Cảnh Đức Trấn, mỏ đất, rừng củi, con sông, phố xưởng và cả tên gọi của thành phố đều thuộc về gốm.

Cái tên được đặt bởi một niên hiệu

Vùng đất này thời Hán gọi là Tân Bình, rồi tới thời Tấn có tên Xương Nam, nghĩa là phía nam sông Xương. Năm 742 đổi thành Phù Lương. Năm 1004, hoàng đế Tống Chân Tông đổi tên thị trấn thành Cảnh Đức Trấn, lấy theo niên hiệu Cảnh Đức của chính mình, sau khi gốm trắng ở đây được chọn để tiến cung và đóng dấu niên hiệu Cảnh Đức chế lên đáy. Một cái tên thành phố sinh ra từ một lò gốm.

Có một giai thoại vẫn được kể rằng tên China trong tiếng Anh bắt nguồn từ Xương Nam. Đó là cách giải thích phổ biến nhưng chưa được thống nhất: nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng china với nghĩa đồ sứ đi vào tiếng châu Âu qua tiếng Ba Tư, và đường đi của từ này không đơn giản như giai thoại. Nên câu chuyện ấy chỉ nên kể như một truyền thuyết đẹp, không phải sử liệu.

Hai nguyên liệu, và một ngọn đồi thành danh từ quốc tế

Gốm Cảnh Đức Trấn cần hai thứ: đá sứ lấy từ các mỏ ở Dao Lý và Trường Lĩnh, và đất cao lanh. Cao lanh lấy từ vùng đồi Cao Lĩnh thuộc huyện Phù Lương, cách trung tâm thành phố chừng 50 đến 60 ki-lô-mét về phía đông bắc. Vào đời Nguyên, thợ gốm ở đây đã biết pha cao lanh với đá sứ theo công thức đôi, nhờ đó nâng được nhiệt độ nung, giảm cong vênh và cho phép làm những món đồ lớn. Từ đó trở đi, tên Cao Lĩnh theo chân các nhà địa chất châu Âu mà thành tên chung cho loại đất sét làm gốm trên toàn thế giới: kaolin.

Nhà truyền giáo dòng Tên François Xavier d'Entrecolles sống ở Cảnh Đức Trấn đã viết thư về Pháp mô tả cách pha hai loại đất này. Kiến thức đó góp phần giúp châu Âu tìm ra cao lanh của riêng mình ở vùng Limoges năm 1768, mở đường cho gốm sứ cứng kiểu châu Âu.

Một nghìn năm lò cháy

Nghề gốm có ở đây từ rất sớm; các di chỉ lò gốm khai quật ở Cảnh Đức Trấn có niên đại từ thời Ngũ Đại. Thời Tống, khu lò ở Hồ Điền, cách xưởng lò hoàng gia khoảng 5 ki-lô-mét, sản xuất gốm trắng xanh thanh bạch trên quy mô lớn. Khu di chỉ rộng 40 hécta gồm gò phế thải lò, xưởng, buồng nung, đường, giếng và nền nhà, chia thành 12 khu vực sản xuất khác nhau — một nhà máy nằm dưới lớp đất nông nghiệp.

Năm 1278, nhà Nguyên lập Phù Lương Từ Cục để quản việc nung gốm tiến vua; cô-ban nhập từ Ba Tư kết hợp với men trắng tạo nên dòng gốm hoa lam nổi tiếng khắp thế giới. Năm 1369, niên hiệu Hồng Vũ thứ hai đời Minh, xưởng lò hoàng gia được lập ở Châu Sơn giữa thành phố, chỉ làm đồ cho triều đình, hoạt động gián đoạn qua các triều và kéo dài tới khi nhà Thanh sụp đổ năm 1911. Thời Thanh, thành phố từng bị tàn phá trong loạn Ngô Tam Quế năm 1675 rồi hồi phục trở lại thành xưởng gốm khổng lồ của nhà nước.

Về lò nung, thợ Cảnh Đức Trấn kết hợp lò hình vòm của phương bắc với lò hình rồng của phương nam, tới đời Minh và Thanh cho ra lò hình bầu, rồi lò hình trứng — loại lò có thể nung nhiều chủng loại đồ khác nhau cùng lúc, đốt bằng củi thông lấy từ vùng rừng Tiêu Đàm. Thiết kế lò này tiết kiệm nhiên liệu và hiệu quả tới mức nó được nhắc tới như một trong những lý do chính khiến hồ sơ của Cảnh Đức Trấn được ghi danh.

Sản xuất chia thành rất nhiều công đoạn; sách Thiên Công Khai Vật đời Minh đúc kết có tới bảy mươi hai công đoạn, từ đào và rửa đất, tạo dáng trên bàn xoay, phơi, vẽ, tráng men tới nung và phân loại. Chính vì chia nhỏ như vậy mà một người thợ Cảnh Đức Trấn có thể cả đời chỉ làm đúng một công đoạn.

Ngày 25 tháng 7 năm 2026

Tại kỳ họp thứ 48 của Uỷ ban Di sản Thế giới ở Busan, Hàn Quốc, hồ sơ Các di chỉ công nghiệp gốm thủ công Cảnh Đức Trấn được thông qua và ghi vào Danh sách Di sản Thế giới. Đây là di sản thế giới thứ 61 của Trung Quốc, là di sản thế giới đầu tiên có chủ đề gốm sứ, và là lần đầu Trung Quốc đệ trình một di sản công nghiệp. Hồ sơ gồm 45 điểm thành phần trải trên 1.979 hécta, thuộc năm cụm: khu trung tâm sản xuất trong thành phố, di chỉ lò cổ Hồ Điền, mỏ đất cao lanh Cao Lĩnh, mỏ đá sứ Trường Lĩnh và vùng rừng củi Tiêu Đàm. Nói cách khác, di sản này gồm cả mỏ, rừng, sông và phố, chứ không chỉ một cái lò.

Bảo tàng, chợ đêm và những người trôi tới đây

Bảo tàng Lò Gốm Hoàng gia do Studio Zhu Pei thiết kế, hoàn thành năm 2020, diện tích 10.370 mét vuông, gồm tám vòm cuốn ốp gạch với tổng cộng 2,8 triệu viên. Điều đáng nói là gạch được trộn gạch mới với gạch cũ lấy từ những lò gốm đã dỡ: ở Cảnh Đức Trấn, lò phải dỡ và xây lại vài năm một lần để giữ khả năng giữ nhiệt, nên gạch lò cũ vốn là vật liệu xây nhà quen thuộc của cư dân. Bảo tàng nằm ngay cạnh di chỉ lò hoàng gia, nơi những hố khai quật đời Minh vẫn còn nằm trong sân.

Cách đó không xa là Tao Khê Xuyên, khu văn hoá sáng tạo mở năm 2016 trên nền nhà máy gốm Vũ Trụ xưa. Ban ngày ở đây là xưởng và phòng tranh, tối đến thành chợ đêm bán gốm của những người làm trẻ. Thành phố hiện có hơn 58.000 xưởng gốm thủ công, và khoảng 150.000 trong số gần 1,6 triệu dân làm nghề liên quan tới gốm. Rất nhiều người từ nơi khác, trong đó có người từ hơn 60 quốc gia, dọn tới đây sống bằng nghề gốm; họ được gọi là Cảnh phiêu, cách gọi vay từ Bắc phiêu dành cho người trôi nổi ở Bắc Kinh. Báo chí Trung Quốc gần đây nói có hơn 60.000 Cảnh phiêu, trong đó khoảng 5.000 là người nước ngoài; các nghiên cứu trước đó lại đưa ra con số chỉ khoảng 30.000. Các ước lượng chênh nhau khá xa, nên đây là con số tương đối, không phải số liệu thống kê.

Đi Cảnh Đức Trấn

Thành phố cách Nam Xương khoảng hai giờ tàu cao tốc và có sân bay riêng. Muốn hiểu vì sao gốm ở đây khác nơi khác, nên tới ba chỗ: di chỉ lò hoàng gia ở trung tâm thành phố, di chỉ lò cổ Hồ Điền, và thị trấn cổ Dao Lý ở huyện Phù Lương — nơi lấy đá sứ và men, còn giữ kiến trúc kiểu Huy và một con sông nhỏ hai bên là nhà cổ. Nếu muốn mua gốm, chợ đêm Tao Khê Xuyên là chỗ nên tới. Một điều cần chuẩn bị trước: giá và giờ mở cửa của xưởng, lò nung và bảo tàng thay đổi theo mùa và theo đợt triển lãm, nên hãy kiểm tra lại trước khi đi thay vì tin vào thông tin cũ.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Cảnh Đức Trấn · Wikipedia tiếng Anh — Jingdezhen porcelain · UNESCO World Heritage Centre — Jingdezhen Handicraft Porcelain Industry Sites · China.org.cn — 'Jingpiao' pursue their porcelain dreams in Jingdezhen · ArchEyes — Jingdezhen Imperial Kiln Museum by Studio Zhu-Pei