Tuyến đường tới Lhasa: năm con đường lên mái nhà thế giới

Lhasa — điểm đến ở độ cao 3.650 mét

Lhasa là thủ phủ Khu tự trị Tây Tạng, nằm trên thung lũng sông Lhasa, một nhánh của Yarlung Tsangpo. Tên thành phố trong tiếng Tạng nghĩa là “thánh địa”. Thành phố rộng 31.662 ki-lô-mét vuông, độ cao trung bình 3.650 mét, dân số thường trú theo tổng điều tra năm 2020 là 867.891 người, trong đó người Tạng và các dân tộc thiểu số khác chiếm khoảng 78 phần trăm. Đây là một trong những thành phố cao nhất thế giới.

Đích cuối của mọi tuyến đường vào Tây Tạng gần như luôn là Cung Potala trên đồi Hồng, công trình khởi dựng từ thế kỷ VII thời Tùng Tán Cang Bố và được ghi vào Danh mục Di sản Thế giới năm 1994, sau đó bổ sung thêm Đại Chiêu Tự và La Bố Lâm Ca. Nhưng để tới được chân đồi ấy, có năm con đường bộ, một tuyến đường sắt và một đường hàng không.

Tuyến Thanh Hải – Tây Tạng: con đường phổ biến nhất

Đây là tuyến đường bộ được dùng nhiều nhất, men theo quốc lộ 109, khởi hành từ Tây Ninh ở Thanh Hải, qua Cách Nhĩ Mộc rồi vòng xuống nam. Tuyến đường được thông xe cùng lúc với đường Xuyên Tạng vào ngày 25 tháng 12 năm 1954, chấm dứt tình trạng Tây Tạng không có đường ô tô. Chiều dài lúc thông xe khoảng 2.100 ki-lô-mét, sau khi cải tuyến và rút ngắn còn khoảng 1.937 ki-lô-mét.

Trên đường đi, xe vượt Côn Lôn, Phong Hoả Sơn và Đường Cổ Lạp, men theo thảo nguyên Bắc Tạng với độ cao trung bình trên 4.000 mét. Đáy của tuyến này là đoạn từ Cách Nhĩ Mộc trở đi, khi độ cao tăng liên tục và không còn nơi nào để hạ thấp. Theo nguồn phía Trung Quốc, đường Thanh Tạng đảm nhận hơn 85 phần trăm lượng vật tư vận chuyển vào Tây Tạng.

Tuyến Xuyên Tạng: quốc lộ 318

Đường Xuyên Tạng nối Thành Đô với Lhasa, phần lớn trùng với quốc lộ 318. Tuyến bắc cũ, trước đây gọi là đường Khang Tạng, khởi công năm 1950 và thông xe ngày 25 tháng 12 năm 1954, dài khoảng 2.255 ki-lô-mét, vượt mười bốn ngọn đèo và băng qua hơn mười con sông lớn; con số nhân mạng được nguồn phía Trung Quốc nêu là hơn ba nghìn người. Tuyến nam, tức đoạn 318 từ Thành Đô, thông xe năm 1958 và dài khoảng 2.142 ki-lô-mét, dù các nguồn chênh nhau chút ít với con số 2.146 hay 2.150 ki-lô-mét.

Đây là tuyến được mệnh danh là con đường cảnh quan đẹp nhất Trung Quốc, với các mốc đáng nhớ: đèo Nhị Lang Sơn ngay sau khi rời đồng bằng, thị trấn Tân Đô Kiều, thành phố Lý Đường ở độ cao 4.014 mét — nơi được quảng bá là thành phố cao nhất thế giới, dòng Kim Sa, rồi sang địa phận Tây Tạng ở Mang Khang. Qua khỏi Bang Đạt là đoạn được gọi là bảy mươi hai khúc quanh sông Nộ Giang, nơi đường từ đèo Nghiệp Lạp Sơn ở 4.658 mét đổ dốc xuống lòng sông ở khoảng 3.100 mét. Tiếp đó là hồ Nhiên Ô nằm ở độ cao gần 3.850 mét và thành phố Lâm Chi thấp hơn, trước khi đường xuống thung lũng Lhasa.

Tuyến Điền Tạng, Tân Tạng và Trung Nepal

Đường Điền Tạng nối Vân Nam với Tây Tạng, là một phần của quốc lộ 214. Đoạn từ Hạ Quan tới Mang Khang dài 714 ki-lô-mét, khởi công nhiều lần và hoàn thành năm 1974; từ Mang Khang, xe nhập vào quốc lộ 318 để đi tiếp tới Lhasa. Ước tính toàn tuyến từ Côn Minh tới Lhasa nằm trong khoảng 2.300 ki-lô-mét theo các nguồn cũ, trong khi một số hướng dẫn du lịch gần đây nêu con số 1.930 ki-lô-mét — sự chênh lệch này nhiều khả năng do khác nhau ở cách tính điểm đầu và các đoạn nhập tuyến. Đây là tuyến thấp nhất trong bốn tuyến đường bộ lớn vào Tây Tạng, và phần lớn trùng với con đường buôn trà trên ngựa cổ xưa.

Đường Tân Tạng nối từ Diệp Thành ở Tân Cương, vượt dãy Côn Lôn và vùng Ali rồi mới tới Lạt Tư và Lhasa. Khởi công từ tháng Sáu năm 1955, đây là tuyến được xem là đường bộ cao nhất hành tinh: có tài liệu nêu hơn 915 ki-lô-mét nằm ở độ cao trên 4.000 mét và 130 ki-lô-mét trên 5.000 mét, vượt mười đèo tuyết. Độ dài đoạn tới Lạt Tư được ghi khoảng 2.300 ki-lô-mét, trong khi các con số 2.140 và 2.342 ki-lô-mét cũng xuất hiện ở những nguồn khác nhau, còn chiều dài tới thẳng Lhasa được một nguồn Trung Quốc nêu là 2.841 ki-lô-mét. Đèo Giới Sơn nằm trên tuyến này từng được ghi trên bia là 6.700 mét, nhưng số đo thực tế vẫn còn tranh luận giữa các nguồn — một số ghi 6.200 mét, một số khác ghi 6.750 mét — nên con số trên bia không được coi là số liệu địa hình chuẩn. Danh sách đèo của tuyến ghi đỉnh cao nhất là 5.433 mét.

Đường Trung Nepal là nhánh tây của quốc lộ 318, chạy từ Lhasa qua Nhật Kha Tắc, Lạt Tư, rồi tới biên giới Nepal để sang Kathmandu. Công trình khởi công tháng Sáu năm 1963 và thông xe tháng Năm năm 1967, gồm 806 ki-lô-mét trên lãnh thổ Trung Quốc và 114 ki-lô-mét ở Nepal, tổng cộng khoảng 920 ki-lô-mét. Cửa khẩu Chương Mộc từng đóng sau trận động đất năm 2015, và cửa khẩu Cát Long được dùng thay thế.

Tuyến đường sắt Thanh Hải – Tây Tạng

Đây là tuyến giao thông gây ấn tượng mạnh nhất. Đường sắt Thanh Tạng dài tổng cộng 1.956 ki-lô-mét từ Tây Ninh tới Lhasa. Đoạn Tây Ninh – Cách Nhĩ Mộc dài 814 ki-lô-mét, thông xe ngày 30 tháng 7 năm 1984. Đoạn Cách Nhĩ Mộc – Lhasa khởi công ngày 29 tháng 6 năm 2001, hoàn thành nối ray ngày 12 tháng 10 năm 2005 và chính thức thông xe ngày 1 tháng 7 năm 2006 — ngày mà truyền thông Trung Quốc vẫn gọi là lúc “con tàu đầu tiên chạy trên mái nhà thế giới”.

Về chiều dài đoạn Cách Nhĩ Mộc – Lhasa, các nguồn không thống nhất: Sở Giao thông Khu tự trị Tây Tạng nêu 1.118 ki-lô-mét, trong khi nhiều bài báo khác nêu khoảng 1.142 ki-lô-mét. Có 960 ki-lô-mét nằm ở độ cao trên 4.000 mét và hơn 550 ki-lô-mét chạy qua vùng đất đóng băng vĩnh cửu — chính là phần khó nhất của công trình.

Các kỷ lục độ cao của tuyến này đều đã được kiểm chứng qua công bố của cơ quan nhà nước Trung Quốc: điểm cao nhất của đường sắt là thềm đèo Đường Cổ Lạp ở 5.072 mét, cao nhất thế giới đối với đường sắt; ga Đường Cổ Lạp ở 5.068 mét, là ga đường sắt cao nhất thế giới; hầm Phong Hoả Sơn dài 1.338 mét với mặt ray ở độ cao 4.905 mét nằm hoàn toàn trong tầng đất đóng băng vĩnh cửu; và hầm Côn Lôn Sơn dài 1.686 mét là hầm dài nhất trên nền đất đóng băng vĩnh cửu.

Trên chuyến tàu, hành khách được phát thẻ khai báo sức khoẻ để tự xác nhận có thể đi ở độ cao lớn. Tàu dừng ở Cách Nhĩ Mộc để đổi sang hai đầu máy diesel tăng áp và bật hệ thống cấp ô xy phân tán trong toàn bộ khoang. Từ Lhasa, các chuyến tàu trực tiếp đi Bắc Kinh, Thành Đô, Trùng Khánh, Lan Châu, Tây Ninh và sau này thêm Thượng Hải, Quảng Châu.

Đường hàng không

Chuyến bay thương mại đầu tiên tới Tây Tạng được thực hiện ngày 1 tháng 3 năm 1965 trên tuyến Bắc Kinh – Thành Đô – Lhasa, hạ cánh xuống sân bay Đương Hùng — sân bay đầu tiên của Tây Tạng, nay không còn sử dụng. Nhận thấy Đương Hùng quá cao, quá xa và thời tiết khắc nghiệt, chính quyền chọn xây sân bay mới ở thung lũng sông Yarlung Tsangpo: sân bay Cung Ca, khai thác từ ngày 23 tháng 11 năm 1966, nằm ở huyện Cung Ca, địa cấp thị Sơn Nam, với độ cao 3.569 mét và đường băng dài 4.000 mét. Đây là một trong những sân bay dân dụng cao nhất thế giới và là cửa ngõ hàng không chính của Tây Tạng.

Những điều phải biết trước khi lên đường

Khác biệt lớn nhất giữa các tuyến là tốc độ lên cao. Bay tới Cung Ca đưa người từ gần mực nước biển lên hơn 3.500 mét trong vài giờ, còn tàu hỏa và ô tô cho cơ thể thời gian thích nghi dần — dù đoạn Đường Cổ Lạp vẫn vượt quá 5.000 mét. Dù chọn tuyến nào, việc nghỉ ngơi, uống đủ nước và tránh vận động mạnh trong ngày đầu ở Lhasa là điều gần như mọi hướng dẫn đều nhắc.

Về thủ tục, người nước ngoài và khách Đài Loan muốn vào Tây Tạng đều phải có giấy phép vào Tây Tạng, thường gọi là “nhập Tạng hàm”, do Sở Du lịch Khu tự trị Tây Tạng cấp và chỉ có thể xin thông qua một công ty lữ hành địa phương; cá nhân không tự nộp đơn được. Người có giấy phép này phải đi theo đoàn có hướng dẫn viên, không được tự do đi lại, và phải xuất trình bản gốc hoặc bản sao khi làm thủ tục lên máy bay hay tàu. Giấy phép bị thu lại khi rời Tây Tạng. Quy định này có điều chỉnh theo thời điểm, nên cần kiểm tra lại với đơn vị tổ chức tour thay vì dựa vào mô tả cũ trên mạng.

Nguồn: Tân Hoa Xã — 见证青藏铁路的钢铁奇迹 · Sở Giao thông Khu tự trị Tây Tạng — 青藏铁路简介 · Bộ Giao thông Trung Quốc — 海拔5231米的温暖 và 两路精神之花在世界屋脊傲然绽放 · Wikipedia tiếng Trung — 新藏公路 và 中尼公路 và 唐古拉山口 · Cục Hàng không Dân dụng Trung Quốc — 西藏民航通航60周年发展纪实 · Cục Địa chất Trung Quốc — 聚焦青藏铁路创造的世界之最