Hồ Thanh Hải và chim di cư: nơi 60 vạn con chim dừng chân trên cao nguyên

Hồ Thanh Hải — vùng nước mặn lớn nhất Trung Quốc

Vào một buổi sáng cuối tháng Năm, mặt hồ phẳng như tấm gương và có màu xanh ngọc, không giống màu nước của bất cứ hồ nào ở đồng bằng. Đó là hồ Thanh Hải, nằm ở phần đông bắc cao nguyên Thanh Hải – Tây Tạng, thuộc châu tự trị dân tộc Tạng Hải Bắc, cách thủ phủ Tây Ninh của tỉnh Thanh Hải khoảng 100 ki-lô-mét về phía tây. Hồ rộng 4.583 ki-lô-mét vuông, là hồ lớn nhất Trung Quốc và là hồ nước mặn lớn nhất nước này; mặt hồ nằm ở độ cao 3.196 mét, dài 105 tới 106 ki-lô-mét theo chiều đông tây, chỗ rộng nhất khoảng 63 ki-lô-mét, chu vi bờ tới 360 ki-lô-mét.

Hồ sâu trung bình 18,6 mét, chỗ sâu nhất được ghi nhận 32,8 mét theo Bách khoa Baidu (một số hướng dẫn du lịch ghi 38 mét). Hơn hai chục sông suối đổ nước vào hồ, lớn nhất là Bố Cáp Hà ở phía tây. Vì không có lối thoát ra biển và nước chỉ mất đi qua bốc hơi, hồ trở nên mặn. Người Tây Tạng gọi nó là "biển xanh", người Mông Cổ gọi là Khố Khốc Na Nhĩ; có tài liệu nói hồ đóng băng liền mạch khoảng ba tháng mỗi mùa đông.

Mặt hồ đang rộng ra

Một chi tiết ít được nhắc: sau nhiều thập niên thu hẹp, diện tích mặt hồ Thanh Hải đã tăng liên tục từ năm 2004. Số liệu của tỉnh Thanh Hải cho thấy mặt hồ từ khoảng 4.190 ki-lô-mét vuông năm 2004 lên 4.440 ki-lô-mét vuông năm 2014 và tiếp tục tăng trong những năm sau đó; nhiều tài liệu gần đây ghi con số trên 4.600 ki-lô-mét vuông. Nước hồ cũng nhạt dần. Với các loài chim nước, việc mực nước lên và các doi đất ven bờ rộng ra lại là điều kiện thuận lợi, vì chúng cần vùng nước nông, bãi bùn và cỏ ven bờ để kiếm ăn.

Vì sao chim tụ về đây

Hồ Thanh Hải nằm ở chỗ giao nhau của các tuyến bay lớn của châu Á, trong đó có tuyến Đông Á – Australasia và tuyến Trung Á. Với hàng chục con sông đổ vào tạo thành vùng đất ngập nước, lại thêm độ cao và khí hậu lạnh khiến ít người và ít thú ăn thịt, hồ trở thành điểm dừng, điểm sinh sản và cả điểm trú đông của chim. Theo công bố của tỉnh Thanh Hải, hồ có 227 loài chim (con số được cập nhật lên 282 loài vào năm 2025), trong đó 97 loài chim nước.

Năm loài sinh sản chủ lực của hồ là ngan đầu vằn, mòng biển đầu nâu, mòng biển cá, cốc đen và lặn mào. Bốn loài lớn trong nhóm này — ngan đầu vằn, mòng biển đầu nâu, mòng biển cá và cốc đen — có số lượng sinh sản tập trung ở hồ tới hơn 58.000 con, và quần thể sinh sản của chúng ở đây chiếm hơn 30% quần thể sinh sản toàn cầu. Đó là lý do hồ Thanh Hải được xem là điểm sinh sản quan trọng bậc nhất của chim nước nước ngọt vùng cao. Vào mùa xuân và mùa thu, mỗi mùa có hơn 10 vạn con chim nước dừng lại kiếm ăn; số liệu năm 2024 ghi nhận khoảng 60,6 vạn con chim nước ở hồ.

Đảo Chim và quyết định đóng cửa năm 2017

Điểm nổi tiếng nhất của hồ Thanh Hải là khu Đảo Chim ở phía tây, gần cửa sông Bố Cáp Hà. Đảo Chim thực ra không phải một hòn đảo mà là hai doi đá nhỏ: Đảo Trứng (còn gọi là Tiểu Tây Sơn) và Đảo Cốc (còn gọi là Hải Tây Bì), cộng thêm cụm đá Tam Khối Thạch ở gần đó. Đảo Trứng là nơi ở của ngan đầu vằn và mòng biển đầu nâu, mùa sinh sản trứng rải kín bãi nên mới có tên ấy; Đảo Cốc là nơi tập trung của cốc đen.

Tháng 8 năm 2017, tỉnh Thanh Hải ra quyết định đóng cửa khu du lịch Đảo Chim và khu du lịch Đảo Cát nằm trong khu bảo tồn, dừng toàn bộ hoạt động kinh doanh du lịch ở đó và tháo dỡ các công trình phục vụ khách. Từ đó tới nay, Đảo Chim chưa mở lại như một điểm tham quan đại chúng. Các bản tin năm 2025 cho biết do mực nước hồ lên trong nhiều năm, Đảo Trứng đã bị nước phủ hoàn toàn, chỉ còn Đảo Cốc nhô lên. Cái mất là một điểm ngắm chim nổi tiếng; cái được thì có số liệu: số tổ ngan đầu vằn sinh sản ở đây đã tăng từ khoảng 2.500 lên hơn 4.000 tổ sau khi khu vực này không còn khách.

Bây giờ ngắm chim ở đâu

Không vào được Đảo Chim, du khách vẫn có những cách khác. Khu du lịch Nhị Lang Kiếm ở bờ nam là nơi đông khách nhất, có bãi cát dài, đường đi bộ ven hồ và những điểm đặt ống nhòm nhìn ra vùng nước rộng. Vịnh Tiên Nữ ở huyện Cương Sát, phía bắc hồ, yên hơn, có bãi cỏ và đường gỗ men theo mép nước, thường được chọn để ngắm bình minh. Ven bờ, người dân địa phương vẫn cho khách đi qua bãi cỏ của nhà mình để ra mép hồ với mức phí nhỏ, vài tệ tới vài chục tệ một người. Khu bảo tồn cũng duy trì việc phát trực tuyến hình ảnh chim ở Đảo Chim, nên ai không tới được vẫn có thể xem.

Tháng 5 và tháng 6 là lúc chim sinh sản, đàn lớn nhất và cảnh nhộn nhịp nhất. Tháng 10 và tháng 11 là lúc chim trên đường di cư về nam dừng lại, số lượng cũng rất đông. Tháng 7, dọc bờ nam hồ, hoa cải dầu nở vàng thành từng dải và đây là tháng đẹp nhất để chụp ảnh hồ cùng núi xa, nhưng cũng là tháng đông khách nhất và giá phòng cao nhất.

Hai loài khác cũng chỉ có ở vùng này

Hồ Thanh Hải không chỉ là chuyện chim. Linh dương Przewalski là loài thú đặc hữu của Trung Quốc và hiện chỉ còn sống quanh hồ Thanh Hải; vào thời điểm bắt đầu công tác bảo vệ, quần thể chỉ khoảng 300 con, đến giai đoạn 2020 tới 2024 số lượng đã ổn định ở mức hơn 3.700 con, tức gấp khoảng 12 lần so với ban đầu. Vùng Cương Sát và Cam Tử Hà là nơi tập trung nhất, chiếm khoảng 80% quần thể. Loài thứ hai là cá chép trần Thanh Hải, người địa phương gọi là hoàng ngư, sống ở vùng nước lạnh của hồ và ngược các sông lên đẻ; trữ lượng hiện được công bố khoảng 127.500 tấn, gấp gần 50 lần so với giai đoạn suy kiệt nhất. Cả hai loài đều nằm trong nhóm được bảo vệ nghiêm ngặt, vì vậy đừng thử mua hay ăn chúng khi đi du lịch.

Đi lại và vài điều thực tế

• Đường đi: từ Tây Ninh theo quốc lộ 109 về phía tây khoảng 100 tới 150 ki-lô-mét là tới các khu bờ nam như Nhị Lang Kiếm, Giang Tây Câu; đi vòng quanh hồ hết khoảng 360 ki-lô-mét nếu thuê xe.
• Vé: theo các hướng dẫn du lịch, khu Nhị Lang Kiếm khoảng 90 nhân dân tệ mùa cao điểm và vịnh Tiên Nữ khoảng 60 nhân dân tệ; Đảo Chim và Đảo Cát không bán vé vì đã đóng. Giá thay đổi theo mùa, nên kiểm lại trước khi đi.
• Độ cao: mặt hồ ở 3.196 mét. Ban đêm lạnh quanh năm, gió mạnh, và người mới lên cao nguyên nên nghỉ một ngày ở Tây Ninh trước khi ra hồ.
• Thời tiết: buổi sáng thường lặng gió và nước xanh nhất; buổi chiều hay nổi gió, mặt hồ đục và sóng lớn.
• Ứng xử: chim sinh sản ở các doi đất ven hồ, nên đi theo đường quy định, không lùa chim để chụp ảnh, không lại gần tổ và không mang máy bay không người lái lại gần đàn chim.

Điều đáng nhớ nhất ở hồ Thanh Hải có lẽ là mối quan hệ giữa con số và cảnh vật. Một bên là những con số khô khan: 4.583 ki-lô-mét vuông, 360 ki-lô-mét bờ, 60,6 vạn con chim, hơn 3.700 con linh dương. Bên kia là buổi sáng trên bãi cát, khi cả một vùng nước mênh mông đứng yên, vài con cốc đen đứng rỉa lông bên mép nước, và ở phía xa, từng tốp chim bay thành hình chữ V rồi hạ xuống. Bình thường thì cảnh ấy diễn ra mỗi năm hai lần, im lặng và không cần ai xem.

Nguồn: Chính quyền nhân dân tỉnh Thanh Hải — 候鸟北归青海"鹏友圈"再扩大 · Tân Hoa Xã — 青海湖鸟岛及沙岛景区停止营业以保护生态 · Chính quyền nhân dân tỉnh Thanh Hải — 关停鸟岛景区后，青海湖鸟岛现状如何 · Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ tỉnh Liêu Ninh — 青海青海湖鸟岛国际重要湿地 · Thanh Hải nhật báo — 湖畔羚影映生态