Khai Bình và lầu Điêu Trang: những pháo đài giữa đồng lúa

Khai Bình — thành phố của những người đi xa

Khai Bình là một thành phố cấp huyện thuộc địa cấp thị Giang Môn, tỉnh Quảng Đông, nằm ở phía tây nam đồng bằng châu thổ Châu Giang. Thành phố rộng 1.659 ki-lô-mét vuông, dân số hộ khẩu theo số liệu của chính quyền địa phương khoảng 680 nghìn người. Nhưng con số đáng chú ý hơn nằm ở phía bên kia biên giới: theo chính quyền Khai Bình, có khoảng 750 nghìn người gốc Khai Bình đang sống ở hàng chục quốc gia và vùng lãnh thổ — nhiều hơn cả dân số trong thành phố. Người địa phương vẫn nói vui rằng có “hai Khai Bình”, một ở trong nước và một ở nước ngoài.

Chính dòng người đi xa đó đã tạo ra thứ khiến Khai Bình nổi tiếng: điêu trang, những toà tháp nhiều tầng bằng bê tông cốt thép, vừa để ở vừa để phòng thủ, mang trên mình dáng dấp kiến trúc phương Tây mà vẫn đứng giữa ruộng lúa và làng mạc Trung Quốc.

Vì sao người Khai Bình xây tháp

Từ cuối đời Thanh tới thập niên 1930, rất nhiều người Khai Bình sang Bắc Mỹ, Úc và Đông Nam Á làm phu, làm thợ rồi dần tích luỹ thành chủ tiệm, chủ tiền trang. Tiền gửi về quê đổ vào nhà cửa và vào những toà tháp. Hai lý do được nhắc nhiều nhất trong hồ sơ di sản và trong sử liệu địa phương: nạn cướp bóc hoành hành ở vùng Tam Bộ sầm uất, và lũ lụt của sông Đàm Giang.

Người Khai Bình vốn đã xây tháp phòng thủ từ cuối đời Minh. Đến đầu thế kỷ XX, khi có tiền, có bản thiết kế mang về từ nước ngoài và có vật liệu mới như bê tông cốt thép, họ biến kiểu tháp cũ thành một dạng nhà ở kiên cố, có lỗ châu mai, cửa sắt, có khi có cả máy phát điện và đèn pha riêng.

Ba loại tháp, ba chức năng

Hồ sơ trình UNESCO phân loại điêu trang Khai Bình thành ba dạng. Chúng lâu là tháp do nhiều hộ dân cùng góp tiền xây, dùng để trú ẩn tạm khi có cướp hoặc lũ; hồ sơ ghi nhận 473 toà. Cư lâu là tháp do một gia đình giàu tự xây, vừa để ở vừa để phòng thủ, có 1.149 toà. Canh lâu là tháp nhỏ đặt ở đầu làng để quan sát và báo động, có 221 toà. Tổng cộng, toàn thành phố Khai Bình hiện còn 1.833 toà điêu trang được kiểm kê. Con số này chỉ tính những toà còn tương đối nguyên vẹn; một số tài liệu cho rằng vào thập niên 1920 – 1930 từng có hơn ba nghìn toà, nhưng không có danh sách đầy đủ để đối chiếu.

Bốn khu được UNESCO ghi danh

Ngày 28 tháng 6 năm 2007, tại kỳ họp thứ 31 của Uỷ ban Di sản Thế giới ở Christchurch, New Zealand, hồ sơ “Khai Bình điêu trang và thôn xóm” được thông qua. Đây là di sản thế giới thứ 35 của Trung Quốc, di sản thế giới đầu tiên gắn với văn hoá Hoa kiều, và cũng là di sản thế giới đầu tiên của tỉnh Quảng Đông.

Khu di sản gồm bốn cụm nằm ở bốn xã khác nhau trong thành phố: tháp Nghênh Long ở Tam Môn Lý (xã Xích Khảm), cụm thôn Tự Lực cùng tháp đèn họ Phương (xã Đường Khẩu), cụm thôn Mã Hàng Long (xã Bách Hợp), và cụm thôn Kim Giang Lý (xã Hiến Cương). Tổng diện tích khu đề cử khoảng 372 héc-ta.

Tự Lực thôn: mười lăm toà tháp giữa ruộng

Đây là cụm được đông du khách biết tới nhất. Thôn hiện còn mười lăm công trình, gồm chín điêu trang và sáu căn lư — tức nhà kiểu biệt thự phương Tây — nằm rải giữa đồng lúa và vườn cây. Theo danh sách công bố, công trình sớm nhất là Long Thắng lâu dựng năm 1917 và muộn nhất là Trạm Lư dựng năm 1948; phần lớn tập trung vào thập niên 1920.

Ngôi được đánh giá tinh xảo nhất là Minh Thạch lâu, dựng năm 1925, có khối nhà chính nhiều tầng với ban công, cột và lan can trang trí công phu. Trong thôn còn có Diệp Sinh cư lư, Vân Huyễn lâu, Chấn An lâu, Trúc Lâm lâu và nhiều công trình khác, mỗi toà một dáng vẻ nhưng cùng chung kiểu cấu trúc: tầng dưới kín và kiên cố, tầng trên mở ban công và cửa sổ trang trí.

Hai toà tháp đặc biệt: Nghênh Long và Thuỵ Thạch

Nghênh Long lâu ở thôn Tam Môn Lý, xã Xích Khảm, là điêu trang cổ nhất còn lại của Khai Bình. Tháp do dòng họ Quan trong làng dựng vào thời Minh Gia Tĩnh, tức khoảng giữa thế kỷ XVI, kết cấu gạch và gỗ, mặt bằng hình vuông, và gần như không mang dấu vết kiến trúc nước ngoài. Vì thế nó được coi là dạng nguyên thuỷ nhất của điêu trang Khai Bình — mẫu hình có trước khi người Khai Bình đi Tây phương mang kiến trúc châu Âu về.

Ở đầu kia của dải thời gian là Thuỵ Thạch lâu tại thôn Kim Giang Lý, xã Hiến Cương. Tháp khởi công năm 1923 và hoàn thành năm 1925, chủ nhân là Hoàng Bích Tú, người từng sang Mỹ mưu sinh rồi cùng hai con trai mở tiệm dược liệu và tiền trang ở Hồng Kông. Các nguồn mô tả tháp cao chín tầng, diện tích mặt sàn khoảng 92 mét vuông, kết cấu bê tông cốt thép, trên cùng là ba tầng đình với vòm kiểu La Mã và vòm kiểu Byzantine. Về chiều cao, tài liệu không hoàn toàn thống nhất: có nguồn ghi chín tầng 25 mét, có nguồn ghi tổng chiều cao 29,55 mét. Tháp được xem là điêu trang cao nhất và còn giữ nguyên trạng tốt nhất của Khai Bình, dân gian gọi là “toà tháp số một Khai Bình”, và đã được xếp hạng di tích quốc gia Trung Quốc năm 2001.

Mã Hàng Long: tháp trong rừng trúc

Khác với Tự Lực thôn nổi bật giữa đồng ruộng trống, cụm Mã Hàng Long ở xã Bách Hợp nằm men theo sông Đàm Giang và dưới chân núi Bách Túc. Khoảng mười ba toà tháp của cụm này ẩn trong rừng trúc dày, xen giữa những dãy nhà truyền thống. Cách bố trí ấy khiến nơi đây được giới thiệu là cụm thôn đẹp nhất trong bốn khu di sản, và cũng là nơi dễ nhận ra nhất ý nghĩa phòng thủ của việc trồng trúc bao quanh làng.

Kiến trúc trộn hai dòng

Điều làm điêu trang Khai Bình khác với các loại tháp phòng thủ khác trên thế giới là sự pha trộn. Phần thân tháp thường là bê tông cốt thép với cửa sổ nhỏ và lỗ châu mai. Phần đỉnh lại được xử lý như một công trình trang trí: cột Hy Lạp, vòm La Mã, lan can kiểu Ý, mái đình Trung Hoa, hình trang trí bằng vữa nổi hình chim thú và hoa lá. Có toà mang cả tên và năm xây bằng chữ Hán lẫn chữ Latinh.

Hồ sơ của Uỷ ban Di sản Thế giới nhấn mạnh chính điểm này: các toà tháp là sự kết hợp táo bạo giữa kiến trúc và trang trí phương Tây với kết cấu truyền thống địa phương, và chúng hài hoà với cảnh quan nông nghiệp xung quanh.

Ngoài bốn khu di sản

Ở xã Xích Khảm còn có khu phố cổ với những dãy nhà phố có hành lang che hai tầng, do Hoa kiều xây trong thập niên 1920 – 1930 theo kiểu châu Âu. Khu này về sau được cải tạo thành một khu du lịch văn hoá. Một điểm khác là Lập Viên, khu vườn kết hợp nhà ở và công viên do một Hoa kiều về nước xây, thường được giới thiệu là khu vườn Hoa kiều tiêu biểu của Trung Quốc.

Đi Khai Bình cần lưu ý gì

Từ Quảng Châu tới Khai Bình có xe khách liên tỉnh và tàu, còn trong thành phố bốn cụm di sản nằm cách nhau khá xa nên cần thuê xe hoặc đi taxi giữa các điểm. Khu di sản là làng đang có người ở, không phải công viên, nên việc vào nhà dân chụp ảnh cần xin phép. Thời gian đẹp nhất để đi là mùa khô; mùa hè Quảng Đông mưa nhiều và nóng ẩm, còn ruộng lúa đẹp nhất vào khoảng tháng Năm và tháng Mười, khi lúa chín vàng.

Nguồn: UNESCO World Heritage Centre — Kaiping Diaolou and Villages · Uỷ ban Di sản Thế giới (kỳ họp 31, Christchurch) — Quyết định ghi danh Khai Bình điêu trang và thôn xóm · Cục Di sản Văn hoá Quốc gia Trung Quốc — 开平碉楼与村落 · Chính quyền thành phố Khai Bình — 开平概况 và 开平市旅游简介 · Trung tâm Nghiên cứu Văn hoá Trung Quốc — 细数开平碉楼之最 · Báo Văn hoá Trung Quốc — 最美村落马降龙