Núi Hoa Sơn: đỉnh cao nhất Ngũ Nhạc và những lối đi chỉ để leo

Hoa Sơn — khối đá hoa cương dựng đứng bên cửa ngõ Quan Trung

Hoa Sơn nằm ở thành phố Hoa Âm, địa cấp thị Vị Nam, tỉnh Thiểm Tây, cách Tây An khoảng 120 ki-lô-mét về phía đông. Về địa chất, đây không phải một dãy núi đá vôi bị nước bào mòn mà là một khối đá hoa cương lớn bị đứt gãy và nâng lên, với chiều dài đông tây chừng 15 ki-lô-mét, chiều rộng bắc nam khoảng 10 ki-lô-mét, tổng diện tích khối đá vào khoảng 150 ki-lô-mét vuông. Khối đá này xâm nhập vào lớp đá cũ trong thời kỳ vận động Yến Sơn, cách nay ước chừng trên dưới một trăm triệu năm; các tài liệu khác nhau đưa ra mốc từ khoảng 137 triệu năm tới khoảng 70 triệu năm, nên con số hay được nhắc là "khoảng 1,2 trăm triệu năm" chỉ nên xem như mốc tương đối.

Chuyện đứt gãy giải thích vì sao Hoa Sơn trông khác hẳn các ngọn núi quanh nó. Trong khi đồng bằng sông Vị phía bắc liên tục sụt xuống, khối đá hoa cương được đẩy lên. Đá hoa cương chống xói mòn tốt hơn nhiều so với các lớp đá phiến kế cận, nên sau hàng chục triệu năm mưa gió, phần đá cứng còn lại trơ ra thành những vách dựng đứng, khe sâu và trụ đá. Các đường nứt trong khối hoa cương hầu hết chạy theo chiều thẳng đứng, và đó là lý do Hoa Sơn có những mặt vách dựng như tường chứ không phải sườn thoải.

Tây Nhạc trong Ngũ Nhạc

Hoa Sơn là ngọn phía tây trong Ngũ Nhạc, năm ngọn núi thiêng của Trung Quốc, nên còn được gọi là Tây Nhạc hoặc Thái Hoa Sơn. Tên Hoa Sơn gắn với hình dáng: ba đỉnh đông, tây, nam đứng đối nhau như ba cánh của một đoá hoa, mà chữ Hoa trong tiếng Hán nghĩa là hoa. Một cách giải thích khác, ít căn cứ hơn, nói rằng trên đỉnh núi xưa có loài sen trắng mọc nên mới thành tên. Ở Trung Quốc có câu "Trung Hoa chi Hoa nguyên ư Hoa Sơn", nghĩa là chữ Hoa trong tên nước bắt nguồn từ núi này; đây là một cách nói truyền thống được nhiều người nhắc, không phải kết luận của ngôn ngữ học lịch sử.

Năm đỉnh và những con số không hoàn toàn thống nhất

Hoa Sơn có năm đỉnh chính được đặt tên theo hướng. Đỉnh nam tên Lạc Nhạn, cao 2.154,9 mét, là đỉnh cao nhất, đồng thời là điểm cao nhất của toàn bộ Ngũ Nhạc. Đỉnh đông tên Triều Dương, cao khoảng 2.096 mét, là nơi được xem là đẹp nhất để ngắm bình minh. Đỉnh tây tên Liên Hoa, cao khoảng 2.082 mét. Đỉnh bắc tên Vân Đài, cao 1.614,7 mét, thấp nhất trong năm đỉnh nhưng lại là cửa ngõ quen thuộc của phần lớn du khách vì tuyến cáp treo đầu tiên đi lên đây. Đỉnh giữa tên Ngọc Nữ nằm ở khoảng giữa ba đỉnh cao, cao gần 2.040 mét; các nguồn chênh nhau khoảng vài mét ở con số này, có nơi ghi 2.037,8 mét, có nơi ghi 2.042,5 mét.

Ba đỉnh nam, đông và tây thường được gọi chung là ba đỉnh ngoài trời. Đây là khu vực mà gần như toàn bộ các điểm nhấn của Hoa Sơn nằm trong đó, và cũng là lý do vì sao lộ trình lên núi thường mất trọn một ngày.

Những con đường chỉ để leo, không phải để đi

Hoa Sơn nổi tiếng không chỉ vì đá mà vì đường. Trên tuyến leo cổ điển từ chân núi, trước tiên là đoạn Nghìn Thước với hàng trăm bậc đá dựng gần như thẳng đứng, rồi tới hẻm Trăm Thước hẹp tới mức hai người phải nghiêng vai mới lọt. Tảng đá mang tên Hồi Tâm nằm ở chỗ nhiều người quay lại vì thấy sức mình không đủ. Một đoạn khác là sống núi Thương Long, con đường đá chạy trên lưng một dải đá hẹp, hai bên là vực, và đây chính là chỗ gắn với câu chuyện về một nhà thơ đời Đường được nhắc ở phần dưới.

Hai con đường được nhắc nhiều nhất đều nằm trong khu vực đỉnh. Trường Không Sạn Đạo, nghĩa là con đường treo giữa khoảng không, nằm ngoài cổng trời phía nam, bám vào vách đá ở độ cao khoảng 2.160 mét. Đường chia làm ba đoạn: đoạn đầu đục vào vách, đi ngang; đoạn giữa là một chiếc thang sắt dựng đứng mà dân leo núi gọi là giá cho gà bước xuống; đoạn cuối ghép từ những thanh gỗ gá vào các cọc đóng trên vách, người đi phải ép bụng vào đá và bước ngang. Chiều dài của con đường không được ghi thống nhất: có tài liệu ghi 110 mét, có tài liệu ghi khoảng 100 mét, có nơi ghi 120 mét.

Đường thứ hai là Ngỗng Trời Trở Mình, nằm trên đỉnh đông, là lối duy nhất xuống một ngôi đình nhỏ gọi là đình đánh cờ. Con đường đục trên vách đá âm, không thấy lối phía dưới, người đi phải quay lưng, bám dây sắt và dò từng hốc đá bằng mũi chân, có mấy bước phải xoay người sang hai bên mới qua được, nên mới có tên ấy. Cả hai lối đều yêu cầu dùng dây bảo hiểm và có giới hạn người vào cùng lúc; khi gió mạnh hoặc mưa, các lối này đóng.

Hai tuyến cáp treo, hai cách lên núi

Tuyến cáp treo thứ nhất đi từ khu Hoàng Phủ Dục lên đỉnh bắc, đưa vào hoạt động năm 1996, dài khoảng 1.525 mét, chênh cao 755 mét, thời gian đi chừng năm tới tám phút. Vì nó đi men theo đúng con đường mà bộ đội giải phóng đã leo lên núi năm 1949, tuyến này còn được nhắc như một dấu vết của sự kiện ấy. Tuyến thứ hai đi từ phía tây, lên thẳng đỉnh tây, khởi công sau mười năm nghiên cứu và bốn năm xây dựng, chạy thử từ ngày 1 tháng 4 năm 2013. Tuyến này dài theo phương nghiêng khoảng 4.211 mét, chênh cao 894 mét, có 28 trụ đỡ, tốc độ tối đa 6 mét mỗi giây, năng suất một chiều khoảng 1.500 lượt người mỗi giờ, và giá vé cao hơn tuyến phía bắc.

Khác biệt giữa hai tuyến quan trọng hơn giá vé. Lên bằng đỉnh tây thì sau khi xuống cáp là đã ở gần đỉnh nam và đỉnh tây, chỉ cần đi bộ thêm không xa. Lên bằng đỉnh bắc thì phải leo từ 1.614 mét lên khu vực ba đỉnh cao, mất thêm hai tới ba tiếng, nhưng bù lại được đi qua sống núi Thương Long và các đoạn đường đá cổ.

Chuyện thật, chuyện kể và chuyện tiểu thuyết

Có ba nhóm chuyện gắn với Hoa Sơn, cần tách rõ. Nhóm thứ nhất là chuyện có thật, kiểm chứng được. Năm 1949, một nhóm nhỏ bộ đội giải phóng quân leo lên Hoa Sơn theo đường vòng phía sau để đánh chiếm, sự kiện này được gọi là trí thủ Hoa Sơn, và về sau thành đề tài của một bộ phim ra đời năm 1953. Ở chân núi, đền Tây Nhạc ở thành phố Hoa Âm là đền tế lễ hoàng gia, khởi lập từ đời Hán, phần kiến trúc còn lại chủ yếu được dựng và tu bổ vào đời Minh và Thanh; đền này có quy mô lớn tới mức được người địa phương gọi là cố cung của Thiểm Tây.

Nhóm thứ hai là chuyện dân gian, kể lâu tới mức nhiều người tưởng là sử. Nổi tiếng nhất là chuyện Trầm Hương bổ núi cứu mẹ, gắn với đỉnh tây và một phiến đá được đặt tên là đá bổ bằng rìu. Một chuyện khác kể rằng nhà thơ Hàn Dũ đời Đường khi xuống tới sống núi Thương Long thì hoảng tới mức ngồi khóc, viết thư tuyệt mệnh thả xuống vực rồi được người địa phương cõng xuống; trên vách đá ở đó có khắc mấy chữ ghi dấu chỗ nhà thơ gửi thư. Chuyện này lưu truyền rộng nhưng nguồn ghi chép sớm nhất về nó không đáng tin cậy hơn truyện kể dân gian, nên nên đọc như một giai thoại. Cũng thuộc nhóm này là truyện thần Cự Linh bẻ đôi dãy núi để mở đường cho sông Hoàng Hà, được Lý Bạch nhắc lại trong thơ.

Nhóm thứ ba là hư cấu văn học. Hoa Sơn được biết tới với đông đảo người đọc nhờ tiểu thuyết võ hiệp của Kim Dung, trong đó có cuộc tỉ võ luận kiếm trên Hoa Sơn và các nhân vật phái Toàn Chân. Đây là hư cấu, không phải sự kiện có thật. Với người leo núi, tên gọi ấy chỉ có ích ở một điểm: đình đánh cờ trên đỉnh đông là một chỗ có thật, còn trận đấu trong tiểu thuyết thì không nằm ở bản đồ nào.

Hoa Sơn và đạo giáo

Hoa Sơn là một trong những ngọn núi gắn với đạo giáo từ sớm, và trên núi còn nhiều đền am đang hoạt động, trong đó có những nơi gắn với tên tuổi các đạo sĩ được thờ lâu đời. Ở chân núi, đền Ngọc Tuyền vừa là nơi thờ tự vừa là điểm khởi đầu của tuyến leo bộ cổ điển dọc theo suối Hoa Sơn. Nhiều am trên đỉnh cũng vừa là điểm thờ tự vừa là nhà nghỉ cho người leo qua đêm để đón bình minh. Các am này không phải khách sạn, phòng ốc hạn chế và thường hết chỗ vào những ngày cao điểm, nên ai định ngủ đêm trên núi cần đặt trước hoặc mang theo tư trang ngủ.

Vài điều nên biết trước khi leo

• Khu danh thắng Hoa Sơn rộng khoảng 148 ki-lô-mét vuông, nhưng phần lớn du khách chỉ đi trong khu vực năm đỉnh; đừng đánh giá thời gian theo diện tích.
• Leo bộ toàn tuyến từ chân núi lên tới các đỉnh mất khoảng sáu tới tám tiếng tuỳ sức, chưa kể thời gian đứng chờ ở các đoạn hẹp. Nên tính chuyện ngủ một đêm nếu muốn vừa leo vừa ngắm bình minh.
• Trường Không Sạn Đạo và Ngỗng Trời Trở Mình đều có dây bảo hiểm riêng và thu phí nhỏ; người có bệnh tim mạch, chóng mặt hoặc sợ độ cao không nên thử.
• Thời tiết trên đỉnh khác hẳn dưới chân núi. Mùa đông có băng và gió mạnh, mùa hè có mưa giông buổi chiều; nên mang áo khoác mỏng cả khi trời dưới chân núi đang nóng.
• Nắm rõ giờ chạy cuối cùng của cáp treo mà bạn định đi, vì hai tuyến có giờ đóng khác nhau và không có tuyến nào miễn phí.

Nguồn: Ban quản lý khu danh thắng Hoa Sơn — trang thông tin chính thức về núi Hoa Sơn · Wikipedia tiếng Trung — 华山 · Viện Địa lý Khoa học và Tài nguyên, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc — 西岳华山 · Bách khoa Baidu — 华山长空栈道 · Thông tấn xã Tân Hoa Xã — 华山西峰索道投入试运营