Cao khảo

Cao khảo: kỳ thi mà cả một đất nước phải nhường đường

Vào đầu tháng sáu, một số việc ở Trung Quốc được sắp lại quanh kỳ thi đại học. Công trường gần điểm thi tạm dừng máy, xe cộ đi đường khác, và ở nhiều thành phố có đội tình nguyện đưa thí sinh tới điểm thi bằng xe máy khi kẹt đường. Tên kỳ thi là cao khảo.

Con số đứng sau một kỳ thi

Ngày 28/5/2025, Bộ Giáo dục Trung Quốc cho biết năm 2025 cả nước có 13,35 triệu thí sinh đăng ký dự thi cao khảo. Con số của năm 2024 là 13,42 triệu, tăng 510.000 so với năm trước đó, theo công bố của Bộ Giáo dục.

Để thấy quy mô tổ chức, có thể nhìn vào số liệu năm 2024 do Bộ Giáo dục công bố ngày 7/6/2024: kỳ thi diễn ra ở 7.926 điểm thi, dùng 359.000 phòng thi thường và 22.000 phòng thi dự phòng, huy động khoảng 1,07 triệu giám thị. Đây là hạ tầng được chuẩn bị cho một sự kiện diễn ra trong vài ngày mỗi năm.

Vì sao kỳ thi này nặng

Điểm cao khảo là căn cứ chính để xét tuyển đại học. Với nhiều gia đình, kết quả kỳ thi quyết định thành phố mà con họ sẽ sống bốn năm tiếp theo, và phần nào quyết định cơ hội nghề nghiệp sau đó. Vì vậy áp lực không chỉ nằm ở thí sinh.

Báo VnExpress nhiều lần gọi đây là kỳ thi đại học khốc liệt, và trong một bài phỏng vấn, người từng dự thi kể lại rằng vào năm 1992 chỉ khoảng mười phần trăm thí sinh trúng tuyển đại học — một tỷ lệ khiến ký ức về kỳ thi ám ảnh suốt đời. Ngày nay số chỉ tiêu đại học đã nhiều hơn rất nhiều, nhưng cuộc cạnh tranh để vào nhóm trường tốp đầu vẫn gay gắt, vì chỗ ở các trường đó có hạn và uy tín của trường gắn chặt với cơ hội việc làm.

Một đặc điểm ít người ngoài để ý: điểm chuẩn được xét theo tỉnh, không theo cả nước. Cùng một trường, thí sinh ở tỉnh này và tỉnh khác có thể cần số điểm khác nhau khá xa. Đây là lý do có những gia đình chuyển hộ khẩu hoặc chuyển chỗ ở, và cũng là chủ đề được tranh luận nhiều năm.

Ba ngày mà thành phố đổi cách chạy

Trong những ngày thi, nhiều thành phố áp các biện pháp hỗ trợ: phân luồng giao thông quanh điểm thi, đề nghị công trường gần đó giảm tiếng ồn, mở tuyến xe buýt riêng cho thí sinh. Cảnh sát giao thông đưa thí sinh đi muộn tới điểm thi là hình ảnh xuất hiện trên báo mỗi mùa thi.

Ở các tỉnh, đề thi được tổ chức và vận chuyển theo quy trình nghiêm ngặt, và bài thi được chấm tập trung. Các trường trung học thường tổ chức lễ tiễn học sinh trước ngày thi, có khi cả trường đứng hai bên đường vỗ tay. Những hình ảnh đó được chia sẻ rộng rãi, và chúng cho thấy kỳ thi này không chỉ là chuyện của từng nhà.

Sau kỳ thi, có khoảng thời gian chờ điểm rồi chọn nguyện vọng. Việc đăng ký nguyện vọng cũng là một cuộc tính toán: chọn trường theo điểm dự đoán, xếp thứ tự nguyện vọng, cân giữa trường danh tiếng và ngành mình muốn. Nhiều gia đình thuê dịch vụ tư vấn, và các buổi tư vấn tuyển sinh ở trường đại học đông như hội chợ.

Vài điều nên biết

• Kỳ thi diễn ra đầu tháng sáu hằng năm; nếu đi du lịch dịp đó, nên tính trước việc một số tuyến đường và khách sạn quanh điểm thi sẽ đông.
• Điểm chuẩn xét theo tỉnh, nên không thể so điểm giữa hai tỉnh một cách đơn giản.
• Nhóm trường tốp đầu có tỷ lệ cạnh tranh cao nhất, dù tổng chỉ tiêu đại học đã tăng nhiều so với thập niên 1990.
• Các trường trung học ở địa phương thường tổ chức lễ tiễn; đây là dịp ồn ào nhưng đáng xem nếu bạn tình cờ có mặt.
• Sau thi là giai đoạn chọn nguyện vọng, kéo dài vài tuần, và cũng là lúc các trường mở ngày hội tư vấn.

Cao khảo là một trong những thứ định hình cách người Trung Quốc nói về giáo dục, về công bằng và về cơ hội. Nhìn vào nó, bạn hiểu vì sao việc học ở đây được coi trọng tới mức cả thành phố phải nhường đường vài ngày.

Bạn có từng dự một kỳ thi mà cả gia đình cùng chờ kết quả không?