Người giao hàng

Người giao hàng — 外卖骑手, những người giữ cho bữa ăn còn nóng

Sáng sớm một ngày tháng Bảy năm 2025, ở Thạch Gia Trang, màn hình điện thoại của hai vợ chồng Lý Đống Đống và Hác Hiểu Dương cùng sáng lên — một ngày chạy đơn lại bắt đầu. Cả hai đều làm giao hàng cho 京东外卖 (Kinh Đông, JD.com), được công ty đóng đủ “ngũ hiểm nhất kim” (五险一金 — năm loại bảo hiểm bắt buộc và quỹ nhà ở), cộng thêm thu nhập khá ổn định, nên mỗi tháng gia đình này về tay khoảng 25.000 nhân dân tệ. “Mức này ở Thạch Gia Trang là rất tốt rồi”, anh Lý nói. Câu chuyện ấy được Tân Hoa Xã kể lại ngày 15-7-2025, và nó là một mặt của nghề mà người Việt quen gọi là “shipper”, còn người Trung Quốc gọi là 外卖骑手 (ngoại mại kỵ thủ) — “kỵ sĩ giao đồ ăn”.

Cái tên “kỵ sĩ” không phải nói đùa. Ở các thành phố Trung Quốc, người giao hàng chia màu áo theo nền tảng: Mỹ Đoàn mặc vàng và tự gọi mình là 黄骑士 — kỵ sĩ vàng, còn Ele.me mặc xanh dương và tự gọi là 蓝骑士 — kỵ sĩ xanh (chữ ấy in ngay trên mũ bảo hiểm của nhiều shipper). Trung bình mỗi ngày, cả nước Trung Quốc đặt khoảng 80 triệu đơn giao tức thời, và mỗi đơn như thế đều cần một người đội mũ bảo hiểm, đeo thùng giữ nhiệt sau yên xe và chạy xuyên qua dòng xe cộ.

Ba kiểu người giao hàng, ba cách kiếm tiền

Trong nghề này có ba nhóm chính. Nhóm chuyên tống (专送) thuộc một trạm cố định, làm theo ca, được chia đơn từ hệ thống của trạm. Nhóm chúng bao (众包) là dân tự do: mở ứng dụng là chạy, nhận đơn lẻ, muốn nghỉ thì tắt hệ thống. Nhóm thứ ba là Lạc Bào (乐跑) — bán chính thức của nền tảng, phải đủ số ngày công và số đơn mỗi tháng, nhưng đổi lại thu nhập cao nhất trong ba nhóm. Riêng Mỹ Đoàn, năm 2024 trung bình mỗi tháng có 3,36 triệu người thực sự có đơn trên nền tảng này, theo số liệu Viện Nghiên cứu Mỹ Đoàn công bố ngày 21-3-2025.

Quy mô của cả nghề thì rất lớn. Tân Hoa Xã ngày 16-1-2025 dẫn số liệu: cả nước Trung Quốc hiện có hơn 10 triệu người giao hàng; riêng Ele.me có hơn 4 triệu người hoạt động, còn Mỹ Đoàn tăng đều gần 20% mỗi năm và tới năm 2023 đã có 7,45 triệu người từng nhận đơn và nhận tổng cộng hơn 80 tỷ nhân dân tệ tiền công trong năm đó (tăng 19,4% so với 6,24 triệu người của năm 2022). Nhưng con số ấy cần đọc kỹ: trong 7,45 triệu người của Mỹ Đoàn năm 2023, chỉ 11% (khoảng 819.500 người) chạy từ 260 ngày trở lên trong năm, và gần 48% chạy chưa đầy 30 ngày. Nghề này với rất nhiều người chỉ là một bến tạm — chỗ đứng giữa hai công việc, một nguồn thu phụ, hoặc chỗ rút tiền nhanh khi cần.

Một ngày chạy đơn diễn ra thế nào

Buổi sáng, trước giờ cao điểm, shipper thường tụ ở cửa trung tâm thương mại hoặc trước dãy quán ăn, người ngồi trên xe điện, cúi mặt vào điện thoại chờ đơn. Đến khoảng 11 giờ, cả hàng xe như bật công tắc: mỗi người lao vào quán, nhận túi đồ ăn, đặt vào thùng giữ nhiệt sau xe rồi phóng đi. Hai khung giờ đông nhất là 11 giờ đến 13 giờ và 17 giờ đến 20 giờ. Trong khung giờ ấy, một người thường bị hệ thống dồn ba, bốn đơn cùng lúc, phải chờ quán ra hết đồ rồi giao một vòng.

“Với người chạy đơn, 30 phút không phải là thời gian để giao một đơn”, chị Tiểu Cố, 33 tuổi, một trong số ít nữ shipper và đã làm gần ba năm, nói với Tân Hoa Xã tháng 1-2025. Năm 2023, trung bình mỗi ngày chị giao khoảng 45 đơn và mỗi tháng nhận về chừng 8.500 tệ. Sang năm 2024, mỗi ngày chị chỉ còn giao được 30 đến 35 đơn. Con số ấy cho thấy một quy luật: đơn dễ kiếm hơn thì người chạy cũng đông lên, và mỗi người phải chia phần mỏng hơn. Tại một trạm có gần trăm shipper chuyên tống, theo lời những người trong nghề, chỉ hai ba người đạt mức thu nhập trên 10.000 tệ một tháng.

Một người chạy quen tay làm 9 đến 10 giờ mỗi ngày, giao hơn 50 đơn, có thể đưa thu nhập tháng lên trên 12.000 tệ. Ngược lại, một phóng viên của báo Chứng Thời từng thử một ngày làm shipper theo đúng chỉ tiêu 18 đơn của trạm: người mới thường chỉ được 10 đến 12 đơn, và ngày đầu tiên của anh khép lại với 15 đơn, tiền công 99 tệ. Nghề này trả tiền theo cuốc, cộng thêm phụ cấp theo khoảng cách, theo giờ đêm, theo ngày mưa — nên cùng một công việc, thu nhập giữa người mới và người cũ, giữa thành phố lớn và thị trấn nhỏ, có thể lệch nhau cả lần rưỡi.

Thu nhập: những con số thật, ghi rõ năm

Cho tới nay, nguồn số liệu minh bạch nhất về thu nhập của người giao hàng Trung Quốc là các báo cáo do chính nền tảng và các tổ chức khảo sát công bố theo từng năm. Bảng dưới đây tổng hợp lại các con số đã công bố, kèm năm và nơi công bố để người đọc tự cân nhắc — bởi lẽ đây là số liệu do nền tảng tự công bố, và đã từng vấp phải tranh cãi về cách diễn giải.

Nhìn vào bảng sẽ thấy vì sao nghề giao hàng hút người: mức thu nhập phổ biến của shipper đang cao hơn mặt bằng chung của công nhân sản xuất và các nghề dịch vụ khác, lại vào tiền sớm và linh hoạt giờ giấc. Nhưng cũng phải nhìn cùng lúc mặt còn lại. Theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu và Trợ giúp pháp lý cho lao động nhập cư Bắc Kinh Trí Thành, chưa tới 1% người giao hàng được nền tảng ký hợp đồng lao động trực tiếp; phần lớn làm việc qua các đơn vị trung gian — nghĩa là thu nhập có nhưng không kèm lương hưu, không trợ cấp thất nghiệp, không phép năm. Phần thu nhập “trông cao” ấy phải trừ đi thời gian làm việc dài và khoản tự lo khi ốm đau.

“Kẹt trong hệ thống”: khi thuật toán ăn bớt thời gian

Năm 2020, tạp chí Nhân Vật (人物) đăng bài 《外卖骑手，困在系统里》 — “Người giao hàng, kẹt trong hệ thống”, và ngay lập tức nó thành tâm điểm dư luận Trung Quốc (bản trích đăng lại trên Quang Minh nhật báo, 12-9-2020). Bài báo kể chuyện những người chạy đơn nhận ra thời gian giao cho cùng một quãng đường cứ ngắn dần: từ 50 phút xuống 35 phút, có quãng 3 km bị nén xuống còn 30 phút. Muốn kịp, họ phải vượt đèn đỏ, chạy ngược chiều, tăng tốc. Và mỗi lần họ kịp, dữ liệu lại quay về nuôi chính thuật toán, để lần sau thời gian bị cắt thêm.

Nhà nghiên cứu Tôn Bình, Viện Khoa học xã hội Trung Quốc, khảo sát gần 10.000 người giao hàng từ năm 2017 và thấy tỉ lệ làm việc trên 10 giờ mỗi ngày tăng từ 36,5% năm 2018 lên 62,6% năm 2021. Áp lực ấy tạo ra một vòng luẩn quẩn được Tân Hoa Xã ghi lại hồi tháng 1-2025: một shipper tên Tiểu Vương buổi đêm thoát khỏi ứng dụng Mỹ Đoàn rồi mở ứng dụng chúng bao của Ele.me để chạy tiếp, sáng hôm sau lại khoác áo chuyên tống của Mỹ Đoàn. “Không ai ép bạn làm thêm giờ, nhưng không làm thêm thì không kiếm đủ tiền”, anh nói. Cả một nền kinh tế giao đồ ăn được vận hành bởi câu nói đó.

Luật chơi đang đổi: giờ nghỉ, bỏ phạt, và bảo hiểm

Từ cuối năm 2024, các nền tảng bắt đầu thay đổi những quy tắc vốn bị chỉ trích nhiều năm. Tháng 12-2024, Mỹ Đoàn thí điểm “cơ chế chống mệt mỏi” ở bốn tỉnh thành: chạy liên tục đủ 8 giờ sẽ hiện cửa sổ nhắc nghỉ; chạy đủ 12 giờ trong ngày kèm trên 10 đơn thì bị buộc ngoại tuyến, hôm sau mới được chạy lại. Ba ngày đầu thí điểm, chỉ 0,18% người chạy bị buộc dừng, và thời gian chạy thực tế trung bình của shipper trong vùng thí điểm là 5,18 đến 6,22 giờ mỗi ngày, theo dữ liệu Tân Hoa Xã công bố ngày 23-12-2024. Ele.me thì áp dụng biện pháp nhắc nghỉ trên toàn quốc từ tháng 8-2024, và yêu cầu nghỉ tối thiểu 20 phút với người chạy quá lâu.

Trước Tết Dương lịch 2025, Mỹ Đoàn tuyên bố sẽ công khai cơ chế thuật toán và tiến tới bỏ hẳn việc phạt khi giao quá giờ trong năm 2025, chuyển từ phạt sang thưởng. Mạnh hơn cả là chuyện bảo hiểm: ngày 19-2-2025, Kinh Đông (JD.com) công bố sẽ đóng “ngũ hiểm nhất kim” cho toàn bộ shipper toàn thời gian của mình từ ngày 1-3-2025 và mua bảo hiểm tai nạn, y tế cho người bán thời gian; cùng ngày, Mỹ Đoàn thông báo sẽ đóng bảo hiểm xã hội cho shipper toàn thời gian và bán thời gian ổn định trên toàn quốc, bắt đầu từ quý II-2025. Trước đó, từ tháng 7-2022, Mỹ Đoàn đã chi 14 ức tệ (khoảng 1,4 tỷ tệ) đóng bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp cho shipper ở 7 tỉnh thành thí điểm.

Kết quả bước đầu của Kinh Đông cho thấy sức nặng của tấm bảo hiểm: tới tháng 7-2025, mảng giao đồ ăn của tập đoàn này đạt hơn 25 triệu đơn một ngày, hơn 150 vạn nhà hàng tham gia, và hơn 15 vạn shipper toàn thời gian đã ký hợp đồng lao động, trở thành nhân viên chính thức. Một anh shipper 34 tuổi tên Dương Tinh Trạch ở Thuận Nghĩa, Bắc Kinh nói với Tân Hoa Xã rằng sau nhiều năm chạy cho đủ nền tảng mà “trong lòng lúc nào cũng chênh vênh”, giờ có bảo hiểm thì “chạy đơn tự tin hơn, thấy mình thuộc về một chỗ nào đó”. Bên cạnh đó, các cấp công đoàn Trung Quốc đã dựng hơn 18 vạn trạm nghỉ cho người lao động ngoài trời — 驿站 — nơi shipper có thể sạc pin, uống nước nóng, tránh mưa giữa hai cuốc.

Phía sau tay lái: vài con người cụ thể

Anh Tiểu Trương, 29 tuổi, người Hà Nam, từng làm ở dây chuyền một nhà máy điện tử ở Côn Sơn, Giang Tô. Lương thấp, công việc đơn điệu, mùa cao điểm có khi làm 14 giờ mỗi ngày suốt một hai tháng. “Tôi thích đi giao đồ ăn hơn: một tháng chạy được tám chín ngàn tệ, kiếm nhiều hơn trước mà lại tự do, không muốn nhận đơn thì tắt hệ thống”, anh kể. Với người như anh Tiểu Trương, nghề này là bước nhảy ra khỏi nhà máy. Với chị Tiểu Cố, 33 tuổi, nó là chỗ đứng vững của một phụ nữ giữa thành phố lớn. Với anh Thích Kiến Trung ở Nam Kinh, người đã chạy sáu năm, nó từng là chỗ không biết kêu ai: anh ngã xe gãy xương, hóa đơn thuốc khoảng 1.000 tệ được hoàn 875 tệ, cộng thêm 41.900 tệ trợ cấp thương tật một lần theo chế độ bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp — nghỉ bốn tháng, anh quay lại chạy tiếp.

Nếu bạn là người Việt và muốn gọi một cuốc giao hàng

Khi sang Trung Quốc, bạn sẽ gặp người giao hàng ở mọi nơi, và rất có thể bạn sẽ muốn gọi đồ ăn như người bản địa. Việc đặt hàng diễn ra qua ứng dụng của ba nền tảng lớn — 美团外卖 của Mỹ Đoàn, 饿了么 của Ele.me, và 京东秒送 của Kinh Đông — thường mở trong 微信 (WeChat) hoặc Alipay. Với khách nước ngoài, cách chắc ăn nhất là nhờ lễ tân khách sạn hoặc một người bạn bản địa đặt hộ, và ghi địa chỉ bằng chữ Hán kèm số toà nhà, số tầng, số phòng. Ứng dụng đôi khi cho phép shipper gọi qua số ảo, nên đừng ngạc nhiên khi có cuộc gọi tiếng Trung chỉ để hỏi bạn đang ở cửa nào. Phí giao hàng thường chỉ vài tệ, không có tục boa bắt buộc, nhưng mức phí và thời gian chờ thay đổi theo giờ cao điểm và thời tiết — hãy kiểm lại trong ứng dụng trước khi đi, nhất là nếu bạn định gọi đồ ăn vào đúng 12 giờ trưa hoặc 6 giờ chiều.

Hai điều nhỏ nhưng đáng nhớ. Thứ nhất, nhiều toà nhà văn phòng và chung cư mới đã có tủ nhận đồ ăn (外卖柜) hoặc bàn giao nhận ở sảnh: shipper để túi vào đó, chụp ảnh thông báo rồi đi ngay, nên nếu bạn đứng chờ ở cửa sẽ không thấy ai. Thứ hai, nếu buổi trưa trời mưa mà đơn tới muộn vài phút, hãy nhớ rằng đồng hồ trong hệ thống luôn chạy nhanh hơn đồng hồ ngoài phố, và người kia đang phải vừa giữ thăng bằng trên xe điện vừa tính xem còn kịp cuốc tiếp theo hay không.

Nguồn: Tân Hoa Xã — “超1000万！飞奔的外卖骑手” · Tân Hoa Xã — “美团试点‘跑单12小时强制下线’” · Trung Tân Xã — “电商京东美团宣布为外卖骑手缴纳社保” · Sixth Tone — “Meituan Report on Delivery Workforce Provokes Pushback” · Trung Tân Xã Thượng Hải — “2024年美团一线城市高频熟练骑手月均收入11547元” · Tân Hoa Xã — “进军万亿市场 京东‘落子’外卖”

Nguồn: (Tân Hoa Xã, “超1000万！飞奔的外卖骑手” — Hơn 10 triệu người giao hàng đang chạy, 16-1-2025) · (Tân Hoa Xã, “美团试点‘跑单12小时强制下线’” — Mỹ Đoàn thí điểm buộc ngoại tuyến sau 12 giờ chạy đơn, 23-12-2024) · (Trung Tân Xã, “电商京东美团宣布为外卖骑手缴纳社保” — Kinh Đông và Mỹ Đoàn công bố đóng bảo hiểm xã hội cho người giao hàng, 19-2-2025) · (Sixth Tone, báo cáo của Mỹ Đoàn về lực lượng giao hàng gây phản ứng ngược, 23-9-2024) · (Trung Tân Xã Thượng Hải, “2024年美团一线城市高频熟练骑手月均收入11547元” — Thu nhập bình quân tháng của shipper lành nghề ở thành phố lớn năm 2024, 21-3-2025)