Cắt giấy

Nếu có một món đồ rẻ nhất mà người Trung Quốc vẫn coi là báu vật mỗi dịp Tết, thì đó là tờ giấy đỏ cắt hình rồi dán lên cửa sổ. Người ta gọi nó bằng cái tên giản dị: 剪纸 (đọc là jiǎnzhǐ), nghĩa đen là "cắt giấy". Đây không phải thú vui của riêng ai: suốt hơn một nghìn năm, cắt giấy là công việc của các bà, các mẹ trong làng, cắt để dán lên cửa, lên tường, lên giường, lên trần nhà — mỗi hình là một lời cầu chúc.

Tháng 10 năm 2009, tại kỳ họp lần thứ tư, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc (UNESCO) đã ghi "Cắt giấy Trung Quốc" vào Danh sách đại diện Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại, hồ sơ số 219. UNESCO mô tả đây là nghệ thuật dân gian gắn chặt với đời sống thường ngày, chủ yếu do phụ nữ theo đuổi, truyền từ mẹ sang con gái bắt đầu từ thuở bé, và phổ biến nhất ở nông thôn.

Từ chiếc lá ngô đồng đến tờ giấy đỏ

Theo Cục Thông tin Quốc vụ viện Trung Quốc, ghi chép sớm nhất còn lưu lại về kỹ thuật cắt hình thuộc về thời Tây Chu (1046–771 trước Công nguyên): vua Chu Thành Vương cắt lá cây ngô đồng thành hình chiếc ngọc khuê dùng trong nghi lễ. Khi ấy chưa có giấy, nên người cổ đại phải đục khoét trên lá, trên lá vàng lá bạc, trên lụa, thậm chí trên da thuộc để tạo hoa văn. Nghĩa là kỹ thuật cắt và khắc đã ra đời trước khi giấy ra đời.

Phải đến năm 105 sau Công nguyên, khi quan lại triều Đông Hán là Thái Luân cải tiến cách làm giấy, người dân mới nhận ra giấy vừa dễ cắt, vừa dễ cất, vừa dễ bỏ — và giấy trở thành chất liệu chính của nghệ thuật này, rồi lan sang nhiều nước khác, mỗi nơi thêm một nét riêng.

Mẫu cắt giấy cổ nhất từng được tìm thấy là vào năm 1959, trong một khu mộ ở Tân Cương, có niên đại khoảng năm 386–581, tức thời Bắc Triều. Nghĩa là nghệ thuật này đã có mặt trên đời ít nhất 1.500 năm, lâu hơn cả những cuốn sách viết về nó.

Nhà Đường (618–907) là lúc cắt giấy lột xác từ món đồ chơi dân dã thành tác phẩm: người ta cắt giấy rồi tô vẽ thêm, dùng trong những nghi lễ mang ý nghĩa tinh thần. Sang nhà Tống (960–1279), cắt giấy nở rộ thành nhiều nghề: hoa cửa sổ dán lên cửa, hình cắt dán đèn lồng, dán chén trà, làm rối bóng, làm mẫu in hoa văn lên vải. Đến đời Minh (1368–1644) và Thanh (1644–1911), các nhà nghiên cứu xem đây là thời cực thịnh, khi hình cắt giấy có mặt ở gần như mọi ngóc ngách trong nhà.

Một tờ giấy, một lời cầu chúc

Trong tiếng Trung, hình cắt giấy thường được gọi là "hoa", nghĩa là hoa văn chứ không chỉ là bông hoa. Nhân Dân nhật báo liệt kê những dạng quen thuộc nhất dựa theo chỗ dán, và cái tên của mỗi dạng đã nói rõ nó thuộc về đâu trong ngôi nhà.

Màu đỏ được dùng nhiều nhất, bởi trong văn hoá Trung Quốc đỏ là màu của điều may và chuyện vui. Người ta dán hình cắt giấy vào dịp Tết, dịp cưới, dịp sinh con, vì tin rằng chúng tượng trưng cho may mắn và hạnh phúc. Vào Tết, hình con giáp của năm đó được dán lên cửa sổ; mỗi năm con giáp đổi một lần, nên cửa sổ nhà nào cũng "mới" theo năm.

UNESCO cũng ghi nhận hình cắt giấy được dùng cho ba nhóm việc khác nhau: trang trí trong nhà (cửa sổ, giường, trần), lễ hội (cưới hỏi, sinh nhật, các nghi lễ) và cầu nguyện (cầu mưa, xua tà). Nói cách khác, người xưa không treo hình cho đẹp — họ treo hình để nói điều mình mong.

Cắt bằng kéo hay khắc bằng dao?

Người ngoài thường nghĩ cắt giấy là phải dùng kéo. Thực tế, theo UNESCO, người ta có thể cắt bằng kéo hoặc khắc bằng dao đục, hình có thể để trắng hoặc tô màu, và ngày nay các kỹ thuật hiện đại cũng được dùng thêm. Có nơi nổi tiếng đúng vì... không dùng kéo.

Ví dụ ở huyện Uý, tỉnh Hà Bắc, nghề này khởi đầu từ hoa cửa sổ. Theo Ban Tuyên truyền khu vực Hùng An, nghệ nhân nơi đây dùng giấy tuyên mỏng, khắc bằng dao nhỏ và sắc, với kỹ thuật "âm khắc là chính, dương khắc là phụ, tô màu điểm nhấn": khoét bỏ đường nét để giữ lại mảng lớn, rồi nhuộm màu lên chính mảng đó. Dân trong nghề nói vui "ba phần dao, bảy phần nhuộm", bởi khâu lên màu quyết định độ sống động của tác phẩm. Hình ở đây được nhận ra ngay: bố cục đầy đặn, thực nhiều hơn hư, màu đỏ và xanh lá tương phản mạnh. Nghề này được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia năm 2006 và được UNESCO công nhận năm 2009.

Phong cách cũng chia hai miền khá rõ: UNESCO cho biết hình cắt giấy ở miền nam Trung Quốc thường mảnh mai, tinh xảo, còn hình ở miền bắc lại đơn giản và mạnh mẽ. Ở huyện An Tắc, tỉnh Thiểm Tây — nơi được xem là tiêu biểu cho phong cách miền bắc — người ta cắt giấy bằng kéo, bố cục chắc, nét to khoẻ, và giới nghiên cứu gọi nó bằng những cái tên nặng ký: "văn vật trên mặt đất", "hoá thạch sống".

Nghệ thuật của những người phụ nữ

Điểm thú vị nhất của cắt giấy Trung Quốc có lẽ nằm ở chỗ nó thuộc về phụ nữ. UNESCO ghi rõ đây là nghệ thuật chủ yếu do phụ nữ theo đuổi, truyền từ mẹ sang con gái trong thời gian dài, bắt đầu từ khi còn nhỏ; những nghệ nhân giỏi nhất được cả làng nể trọng và ngưỡng mộ.

Ở An Tắc, cắt giấy là phần không thể thiếu của đời sống: theo Cổng thông tin di sản văn hoá phi vật thể Trung Quốc, cứ đến dịp vui là phụ nữ An Tắc lại cắt giấy rồi dán lên cửa sổ. Vào tháng Chạp, chị em quây quần cắt sớm để kịp Tết; khi giáp Tết, cửa sổ giấy trắng mới dán kín những hình đỏ xanh, khiến "cả một ngôi làng trở thành một cuộc triển lãm cắt giấy".

Nghệ thuật này cũng sống được nhờ chuyển hoá thành công việc. Theo bản tin của Thông tấn xã Tân Hoa Xã tháng 1 năm 2025, một nghệ nhân 65 tuổi người tộc Hồi ở Khu tự trị Ninh Hạ học nghề từ mẹ và bà, từng đổi hình cắt giấy lấy nhu yếu phẩm trong thời khó khăn, về sau cắt chân dung du khách trong ba phút và đã làm hơn 100.000 bức như vậy trong hơn 20 năm. Con gái bà sau khi tốt nghiệp đại học đã mở xưởng văn hoá, doanh thu hằng năm lên tới hàng triệu nhân dân tệ và đào tạo hơn 1.000 phụ nữ nông thôn có thêm thu nhập.

Với người Việt mình, cắt giấy Trung Quốc không hề xa lạ: nó gần với cách tranh dân gian nói bằng hình, gần với việc dọn nhà dán câu đối mỗi Tết. Điều đáng học nhất ở nghệ thuật này có lẽ không phải kỹ thuật, mà là quan niệm đằng sau nó: một tờ giấy rẻ tiền, đôi bàn tay kiên nhẫn và một lời chúc chân thành — thế là đủ để biến căn nhà thành nơi có phúc.

Nguồn: UNESCO — Di sản văn hoá phi vật thể, hồ sơ “Chinese paper-cut”; Cục Thông tin Quốc vụ viện Trung Quốc — China Keywords; Nhân Dân nhật báo hải ngoại — “剪纸芳踪何处寻”; Ban Tuyên truyền khu vực Hùng An — “非遗河北丨蔚县剪纸”; Trung tâm Bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể Trung Quốc — “剪纸（安塞剪纸）”