Múa rồng

Múa rồng: con vật không có thật, điệu múa có thật ở khắp Trung Quốc

Không có con vật nào trong văn hoá Trung Hoa được múa nhiều đến thế. Rồng không tồn tại, không ai từng nhìn thấy, vậy mà mỗi dịp Tết Nguyên Đán, mỗi lễ khai trương, mỗi hội làng, hàng chục người lại cùng vác một con rồng dài hàng chục mét chạy qua phố. Điều đáng chú ý là điệu múa ấy không nhằm tả một con vật — nó nhằm tả nước, mưa và sức mạnh tập thể.

Người Trung Quốc gọi điệu múa này là vũ long, dân gian quen gọi là đùa rồng, đùa rồng đèn hay múa rồng đèn. Năm 2006, Quốc vụ viện Trung Quốc công bố Danh lục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia đợt một, trong đó điệu múa rồng được xếp vào nhóm múa dân gian với mã số III-4. Tính đến lần công bố thứ năm năm 2021, đã có 43 mục múa rồng khác nhau được ghi danh — một con số cho thấy đây không phải một điệu múa, mà là cả một họ điệu múa trải khắp các tỉnh.

Vì sao là rồng, và vì sao là múa

Trong quan niệm cổ, rồng là vua của loài có vảy, cai quản nước và mưa. Mùa màng phụ thuộc vào mưa, nên cầu mưa là việc lớn của cả làng. Nghi lễ cầu mưa có từ rất sớm: người xưa đắp tượng rồng bằng đất, rước rồng gỗ, rồi dần chuyển sang khiêng rồng làm bằng tre và vải để dẫn mưa về. Khi nghi lễ cầu mưa chuyển thành trò diễn, người ta bắt đầu thi nhau làm rồng đẹp hơn, rồng dài hơn, múa giỏi hơn — đó là lúc múa rồng trở thành một bộ môn.

Điểm cốt tử: múa rồng là múa tập thể. Một người không thể múa rồng. Đây cũng là khác biệt lớn nhất giữa múa rồng và múa lân: múa lân chỉ cần hai người, múa rồng cần cả một đội, và con rồng chỉ đẹp khi mọi đốt thân uốn theo cùng một nhịp. Trong con rồng, người Trung Quốc nhìn thấy chính mình khi làm việc cùng nhau.

Một con rồng được làm từ gì

Rồng lễ hội làm theo ba khối: đầu, thân và đuôi. Thân rồng không phải một ống dài liền mà là một chuỗi đốt — mỗi đốt là một khung tre hoặc mây, bọc vải, nối với nhau bằng dây, và gắn vào một cây gậy gỗ dài chừng một mét rưỡi đến hai mét. Người múa cầm gậy, nâng đốt, chạy và uốn. Đầu rồng là phần nặng nhất, được đắp giấy và sơn kỹ, có sừng, có râu, hai mắt lớn, thường có cơ cấu để mắt và miệng cử động được.

Vật liệu bọc thân quyết định tên gọi của con rồng. Hồ sơ di sản của Trung Quốc liệt kê hàng loạt biến thể theo vật liệu: rồng vải, rồng sa, rồng giấy, rồng cỏ, rồng tre, rồng gai, rồng lông gà, rồng cánh sen, rồng lá trúc, và cả rồng ghép từ những chiếc ghế dài — gọi là rồng ghế. Cách phân biệt phổ biến nhất là theo vùng: rồng miền Bắc làm to, nặng, dáng cổ và khoẻ; rồng miền Nam làm nhẹ, khéo, động tác nhanh và tinh tế.

Số đốt rồng: con số không được chẵn

Một chi tiết người ngoài ít để ý: số đốt thân rồng thường là số lẻ, vì số lẻ thuộc hàng dương, tượng trưng cho sự sống và vận động. Rồng chín đốt là cỡ nhỏ, phổ biến ở các đội múa đường phố. Rồng mười một, mười ba, mười lăm đốt là cỡ trung. Những con rồng trình diễn lớn có thể lên tới hàng chục đốt và dài hơn trăm mét, cần hàng trăm người thay phiên.

Ví dụ tiêu biểu là con rồng đại nhuyễn của Đồng Lương, Trùng Khánh. Đây là một trong những dòng rồng nổi tiếng nhất Trung Quốc, gồm ba phần đầu — thân — đuôi, thường làm 24 đốt, và con số 24 ấy là cách tượng trưng cho hai mươi tư tiết khí trong năm. Con rồng cơ bản dài hơn 50 mét; khi cần biểu diễn lớn, người ta nối thêm thành 50 đốt, thậm chí 100 đốt.

Múa rồng Đồng Lương khởi lên từ đời Minh, hưng thịnh nhất vào đời Thanh, và được ghi vào Danh lục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia đợt một năm 2006. Dòng này chia làm hai hệ: hệ múa rồng đèn gồm mười loại (rồng đại nhuyễn, rồng lửa, rồng rơm, rồng vỏ măng, rồng cành gai, rồng ghế, rồng chính, rồng nhỏ, rồng trúc, rồng hoa sen) và hệ múa đèn màu gồm mười hai loại khác. Ngoài Đồng Lương, danh lục đợt một còn ghi các dòng rồng của Trạm Giang, Sán Vĩ, Phố Giang, Trường Hưng, Phụng Hoá và Lô Châu — mỗi nơi một lối làm rồng riêng.

Cùng một bài múa, bốn cách toả sáng

• Rồng ngày: múa ban ngày, thân rồng nhiều màu, điểm nhấn là hình khối và động tác uốn lượn.
• Rồng đèn: thân rồng rỗng, bên trong gắn đèn; múa ban đêm, cả con rồng phát sáng men theo phố.
• Rồng lửa: thân rồng cắm hương hoặc gắn lửa thật, múa trong đêm, quỹ đạo con rồng vẽ thành một vệt lửa dài.
• Rồng nước: rồng được rước trên sông hoặc thả theo dòng, thường gắn với lễ cầu mưa và lễ rước thuyền.

Rồng lửa Đại Khanh — điệu múa sống bằng nhang

Trường hợp nổi tiếng nhất của rồng lửa là điệu múa rồng lửa ở Đại Khanh, Hồng Kông. Tục này có gốc từ cuối thế kỷ 19, gắn với câu chuyện một trận dịch khiến dân làng mắc bệnh; một người dân được báo mộng hãy làm một con rồng bằng nhang và múa ba đêm vào dịp Trung Thu. Từ đó, mỗi năm dân Đại Khanh lại múa rồng lửa vào ba đêm: đêm đón trăng, đêm chính và đêm tiễn trăng.

Theo mô tả của báo chí Hồng Kông, con rồng lửa dài khoảng 67 mét, khung làm bằng dây mây và dây thừng, phủ cỏ, mỗi năm cắm khoảng 12.000 cây nhang. Riêng phần đầu rồng nặng chừng 48 ki-lô-gam — nặng tới mức người vác đầu phải thay liên tục. Cả điệu múa cần hơn 300 người thay phiên nhau đỡ rồng đi khắp các ngõ nhỏ. Mắt rồng thời nay thay bằng đèn pin cho khỏi tắt. Năm 2011, tục múa rồng lửa Đại Khanh được ghi vào Danh lục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia của Trung Quốc; từ năm 2010, rồng lửa còn được múa vào tận Công viên Victoria trong dịp Tết Trung Thu.

Điều đáng chú ý: trong rồng lửa, người ta không xem lửa là hiệu ứng trang trí. Nhang cháy được hiểu là hương hoả — thứ thanh tẩy và che chở. Con rồng đi qua đâu, khói và hương đi qua đó, và cộng đồng tin rằng vùng ấy được làm sạch. Các thế múa cũng có tên riêng như hai cầu đùa rồng lửa, rồng lửa qua cầu, đập bánh rồng — không phải sắp đặt tuỳ hứng mà mô phỏng đường bay lượn của rồng, để sức thanh tẩy rải khắp từng góc phố.

Đội múa rồng làm việc như thế nào

Một đội múa rồng cần tối thiểu bốn thứ: người cầm đầu rồng, những người cầm các đốt, người cầm quả cầu dẫn đường cho rồng đuổi theo, và nhóm nhạc cụ gồm trống, chiêng, chập choã. Người cầm đầu rồng là người quyết định tất cả: hướng đi, tốc độ, độ cao và các thế múa. Nếu người cầm đầu sai nhịp, cả con rồng rối ngay lập tức, vì mỗi người chỉ nhìn thấy đốt của mình chứ không thấy toàn con rồng.

Vì thế luyện múa rồng là luyện nghe trống, không phải luyện nhìn. Trống không chỉ để gây không khí — nó là tín hiệu chỉ huy, mỗi nhịp trống ứng với một thế múa đã định sẵn. Một đội lành nghề có thể đổi thế giữa tiếng trống dồn mà không ai lỡ nhịp.

Phân biệt múa rồng và múa lân

Người Việt thường gộp múa rồng và múa lân làm một, nhưng ở Trung Quốc đây là hai loại hình khác hẳn nhau về kỹ thuật lẫn ý nghĩa. Múa lân cần hai người, biểu diễn trên ghế cao và cột, chú trọng động tác nhào lộn, tính cách con vật được diễn như một cá thể có trò. Múa rồng cần cả đội, di chuyển thành hàng dài, chú trọng sự đồng bộ, và bản thân con rồng không có tính cách — nó là một dòng chảy.

Múa lân cầu may cho một chỗ, một cửa hàng, một gia đình. Múa rồng là việc của cả cộng đồng, của cả con phố, thường mở đầu cho lễ hội chứ không dừng ở một chỗ. Ở Trung Quốc, hai bộ môn này còn có tổ chức riêng: Hiệp hội Thể thao Rồng và Lân Trung Quốc được thành lập năm 1995, đặt tại Bắc Kinh, đứng ra tổ chức các giải vô địch thế giới và các giải mở rộng.

Múa rồng trong đời sống đương đại

Ngày nay múa rồng vừa là di sản, vừa là môn thi đấu. Các đội múa rồng được chấm điểm theo kỹ thuật dựng hình, độ khó của thế múa, sự đồng bộ giữa các đốt và sự hoà hợp với nhạc. Bên cạnh đó là những con rồng làm lại theo cách mới: rồng đèn dùng bóng tiết kiệm điện, rồng sáng màu bằng đèn nhỏ gắn thân, rồng khổng lồ trong các lễ hội du lịch.

Nhưng chỗ bền nhất của múa rồng vẫn là làng. Tại nhiều nơi, đội múa rồng là đội của làng, truyền từ cha sang con, và người ta vào đội vì trách nhiệm với làng chứ không vì tiền. Đó cũng là lý do điệu múa này không bị mất: nó không nằm trong viện bảo tàng, nó nằm trong đôi tay của những người phải cùng nhau nâng một con rồng nặng hàng chục ki-lô-gam đi qua ngõ hẹp.

Với người ngoài, một con rồng múa là hình ảnh đẹp và ồn ào. Với người trong đội, đó là một bài kiểm tra về việc có nghe nhau hay không. Và đó có lẽ là lý do điệu múa này sống được hơn hai nghìn năm: nó không cần ai tin vào rồng, nó chỉ cần một nhóm người chịu bước cùng một nhịp.

Nguồn: Cổng thông tin Chính phủ Trung Quốc — Thông báo của Quốc vụ viện về việc công bố Danh lục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia đợt một (Quốc phát [2006] số 18, ngày 20 tháng 5 năm 2006) · Trung tâm Bảo vệ Di sản văn hoá phi vật thể Trung Quốc — hồ sơ dự án “Múa rồng (Múa rồng Đồng Lương)”, mã số III-4, công bố năm 2006 · Văn phòng Biên soạn Địa chí thành phố Trùng Khánh — chuyên mục Di sản văn hoá phi vật thể, bài “Múa rồng Đồng Lương” (tháng 11 năm 2023) · Báo Hồng Kông Thương báo — “Rồng lửa tung bay, đèn và trăng cùng sáng: di sản phi vật thể của Hồng Kông trong ngày lễ” · Đài Truyền hình TVB Hồng Kông — chuyên mục Thời sự thông thức, “Múa rồng lửa Đại Khanh: hơn một trăm năm lịch sử, được ghi vào danh lục di sản phi vật thể quốc gia”