Phong bao lì xì

Phong bao lì xì: sức mạnh nằm ở tờ giấy đỏ, không phải ở tiền

Ở Trung Quốc, câu cửa miệng mỗi độ Tết đến là “Cung hỉ phát tài, hồng bao nã lai” — chúc mừng phát tài, đưa hồng bao đây. Nửa đầu là lời chúc, nửa sau là câu nhắc nửa đùa nửa thật rằng Tết mà thiếu phong bao đỏ thì coi như chưa Tết. Điều thú vị là trong quan niệm dân gian, thứ đáng giá không nằm ở số tiền bên trong mà nằm ở chính tờ giấy đỏ bọc ngoài: một phong bao rỗng vẫn có thể được trao đi và vẫn được coi là một món quà.

Nói cách khác, lì xì trước hết là một nghi thức trao điều lành, và chỉ sau đó mới là một hành vi kinh tế. Hiểu được chỗ ấy mới hiểu được vì sao người Trung Quốc vừa rất coi trọng con số ghi trong hồng bao, vừa tỏ ra hoàn toàn không bận tâm tới giá trị thật của nó.

Nguồn gốc: tám đồng xu, một con quỷ, và một chữ đồng âm

Loại tiền dành riêng cho ngày Tết ở Trung Quốc có tên cổ là “áp tuế tiền”. Theo cách giải thích phổ biến nhất, “tuế” nghĩa là tuổi, đồng âm với “tuý” — con yêu tinh chuyên quấy nhiễu trẻ nhỏ trong đêm giao thừa. “Áp tuế” vì thế mang nghĩa đè nén cái xấu, giữ cho đứa trẻ qua một năm bình an. Truyền thuyết kể rằng một nhà nọ đặt tám đồng xu bọc giấy đỏ dưới gối con, và nhờ thế mà đứa bé ngủ yên.

Chuyện dân gian thì muôn hình, nhưng lịch sử vật chất thì khá rõ. Từ thời Hán đã tồn tại loại “yếm thắng tiền” — thứ không phải tiền tiêu mà là vật đúc theo hình đồng tiền để trừ tà, mặt trước khắc lời cát tường, mặt sau khắc rồng, phượng, rùa, cá. Sang thời Đường và Tống, tục buộc tiền bằng dây đỏ để tặng trẻ ngày càng phổ biến. Đời Tống còn gọi đó là “tuỳ niên tiền”, phát theo đúng số tuổi của đứa trẻ.

Sách ghi phong tục kinh thành đời Thanh là “Yên Kinh tuế thời ký” chép rõ: lấy dây ngũ sắc xâu tiền, kết thành hình rồng, đặt dưới chân giường, gọi là áp tuế tiền; bậc tôn trưởng thưởng cho trẻ con cũng gọi như vậy. Phải tới đời Thanh, tục mừng tuổi đầu năm mới mới thực sự định hình thành thói quen đại chúng. Đến thời Dân Quốc, khi tiền giấy thay dần tiền đồng, người ta mới bỏ tiền vào phong bì đỏ; việc bọc giấy đỏ một trăm đồng xu để chúc “trăm tuổi trường thọ” cũng thuộc giai đoạn này.

Còn bản thân hai chữ “hồng bao” lại là một cách gọi khá muộn. Theo giới nghiên cứu dân tục, đây là từ ngữ thông tục ra đời vào cuối thời Thanh, chứ người xưa không dùng.

Màu đỏ và những dịp trao hồng bao

Người Trung Quốc chọn đỏ vì đỏ là màu của cát tường, hỉ sự và may mắn. Chính tính chất điềm lành ấy khiến hồng bao không chỉ thuộc về Tết: nó theo người Trung Quốc đi suốt vòng đời.

• Tết Nguyên đán: người lớn phát cho trẻ con, con cái phát cho bố mẹ, cấp dưới biếu cấp trên, bạn bè trao nhau.
• Cưới hỏi: phong bao đỏ chứa sính lễ, tiền mừng, và cả lì xì cho phù dâu, phù rể, người bưng mâm.
• Sinh nở: hồng bao mừng đầy tháng, thôi nôi, và lần đầu gặp một đứa trẻ sơ sinh.
• Khai trương, động thổ, tân gia: chủ nhà phát hồng bao cho khách, cho thợ, cho người giúp việc.
• Mừng thọ, tốt nghiệp, thăng chức: hồng bao là cách chúc mừng gọn gàng và kín đáo nhất.
• Tang lễ: ở đây dùng “bạch bao” — phong bì trắng, con số lẻ, màu sắc trái ngược hẳn với hồng bao.

Con số, tay nhận, và những điều không được làm

Người Trung Quốc rất coi trọng con số khi lì xì, vì con số vừa là lời chúc vừa là điều kiêng. Những con số được ưa chuộng gồm:

• 6 — gần âm với “lộc”, nghĩa là mọi việc trôi chảy, thuận lợi.
• 8 — gần âm với “phát”, nghĩa là phát tài, phát lộc.
• 9 — gần âm với “lâu”, nghĩa là lâu dài, bền vững.
• 2, 3, 5, 10 — mang nghĩa song hỷ, sinh sôi, ngũ phúc, viên mãn.
• 4 — gần âm với “tử”, nên bị tránh gần như tuyệt đối. Số tiền 40, 400 hay 444 bị coi là xui.

Cách trao và nhận cũng có luật ngầm. Người nhận nên nhận bằng hai tay để tỏ lòng kính trọng, và tuyệt đối không mở phong bao ngay trước mặt người tặng. Theo tục truyền thống, trẻ con được dặn để hồng bao dưới gối ngủ khoảng một tuần rồi mới mở; nhiều người lớn còn coi phong bao như lá bùa may mắn giữ cả năm không bóc. Thứ tự trao cũng có ý nghĩa: người bề trên trao cho bề dưới, đã đi làm và tự kiếm tiền thì thường thôi nhận, còn chưa lập gia đình thì nhiều nơi vẫn được nhận dù tuổi đã lớn.

Một điểm người ngoài hay hiểu sai: lì xì không phải món quà cá nhân mà là một phần của hệ thống “nhân tình”. Nó vận hành theo quan hệ họ hàng, thứ bậc tuổi tác và vị thế xã hội. Vì vậy mừng quá nhiều có thể thành khoe mẽ, mừng quá ít có thể thành thiếu tôn trọng; người Trung Quốc thường điều chỉnh con số theo mức độ thân sơ và theo mặt bằng chung của những người xung quanh.

Hồng bao điện tử: tục cũ khoác áo mới

Nếu có một thứ làm thay đổi tục lì xì nhanh hơn mọi cuộc đổi tiền trong lịch sử, thì đó là điện thoại thông minh. Tháng Giêng năm 2014, WeChat ra mắt tính năng hồng bao điện tử; ngay đêm giao thừa năm ấy, số lượt gửi và nhận đã ở mức 0,16 tỷ. Một năm sau, con số lên khoảng 1,01 tỷ, rồi tới đêm giao thừa năm 2016 nhảy vọt lên 8,08 tỷ lượt — gấp hơn 505 lần sau ba năm, theo số liệu Tencent và Alipay mà Tân Hoa xã công bố ngày 8 tháng 2 năm 2016.

Hồng bao điện tử giữ nguyên logic cũ ở một điểm: số tiền có thể nhỏ tới mức tượng trưng, nhưng hình thức gửi thì vẫn phải đúng điệu. Nó thay đổi ở một điểm khác: người gửi không còn phải chuẩn bị phong bì, không cần biết mặt người nhận, và có thể phát cho cả một nhóm hàng trăm người cùng lúc bằng tính năng chia túi tiền may mắn. Có người nói đùa rằng đó không còn là lì xì nữa mà là một trò chơi. Nhưng nhìn kỹ, đấy vẫn là nguyên tắc cũ: điều lành được chia đều, miễn sao mọi người đều vui.

Điều còn lại sau mỗi phong bao

Một phong bao lì xì được trao đi mang theo ít nhất ba thứ: một lời chúc, một mối quan hệ, và một chút lo lắng phải đáp lại cho phải phép vào dịp sau. Đấy chính là lý do tục lệ này sống dai dẳng qua nhiều triều đại, qua các cuộc đổi tiền, và qua cả thời đại không tiền mặt. Số tiền trong phong bao có thể mất giá, còn tờ giấy đỏ thì không. Người ta thực sự gửi đi không phải tiền, mà là chữ phúc.

Nguồn: Tân Hoa xã — “Lượt gửi nhận hồng bao WeChat ba năm tăng 505 lần” (8 tháng 2 năm 2016) · BBC Tiếng Trung — “Văn hoá tiền mừng tuổi và hồng bao khác nhau trong các xã hội Hoa nhân” · Trung Quốc Nhật báo — “Hồng bao đổi thay: hồng bao điện tử thành ‘tục mới’ ngày Tết Trung Quốc” · Báo The Paper (Thượng Hải) — “Cung hỉ phát tài: hồng bao năm mới, không phát thì không rộn ràng, phát nhiều phát ít không so đo” · VnExpress — “Nguồn gốc phong bao lì xì đỏ ngày Tết Âm lịch”