Thờ cúng tổ tiên

Thờ cúng tổ tiên: sợi dây chưa từng đứt của người Trung Quốc

Không có kinh sách nào bắt buộc, không có giáo chủ nào truyền lệnh, vậy mà gần như mọi gia đình Trung Quốc đều từng có một bàn thờ tổ tiên trong nhà, và gần như mọi dòng họ đều từng có một ngôi nhà chung để thờ. Đó là điều lạ nhất của thờ cúng tổ tiên: nó không phải một tôn giáo, mà là một thứ ăn sâu tới mức không ai còn thấy cần phải giải thích.

Giới nghiên cứu xếp thờ cúng tổ tiên vào loại hình tín ngưỡng dân gian có nguồn gốc từ thờ quỷ thần nguyên thuỷ, nhưng khác ở hai điểm: đối tượng thờ là cố định, và người thờ có quan hệ huyết thống với người được thờ. Người ta tin rằng tổ tiên vẫn dõi theo con cháu, có thể phù hộ hoặc quở trách, và vì thế cần được nhớ tới một cách đều đặn.

Bàn thờ trong nhà, từ đường trong làng

Ở tầng nhỏ nhất là bàn thờ gia đình, đặt ở gian giữa, phía trên là bài vị hoặc di ảnh tổ tiên cùng bộ đồ thờ. Theo tục lệ phổ biến, bài vị được thờ tới bốn đời — cao, tằng, tổ, phụ — còn bài vị đời thứ năm thì được đem chôn, nhường chỗ cho các thế hệ sau.

Ở tầng lớn hơn là từ đường, tức nhà thờ họ. Một ngôi từ đường điển hình gồm hai phần: hưởng đường là nơi hành lễ, họp họ và xử việc chung; tẩm đường là nơi đặt bài vị tổ tiên. Ngoài bài vị, trong từ đường còn lưu giữ gia phả — cuốn sách ghi nguồn gốc dòng họ, các đời truyền nối và sự tích của ông bà tổ tiên.

Cũng cần phân biệt cho rõ: nơi thờ tổ tiên của vua chúa gọi là thái miếu hay tông miếu; của quan lại quý tộc gọi là gia miếu; còn của dân thường mới gọi là từ đường. Cách gọi “từ đường” phổ biến từ đời Nam Tống trở đi.

Từ đặc quyền của quý tộc tới “dòng họ nào cũng có từ đường”

Trong một quãng dài lịch sử, chuyện lập nhà thờ riêng cho tổ tiên là đặc quyền. Trước đời Minh, thường dân bị hạn chế, phần lớn chỉ được thờ tổ tiên tại gia, không được dựng miếu riêng. Đến đời Minh và đời Thanh, khi lệ cũ nới dần và thương nghiệp phát triển, tục lập từ đường bùng lên trong dân gian, đặc biệt ở vùng giàu có như Quảng Đông, Phúc Kiến, Chiết Giang.

Từ đường khi ấy không chỉ để thắp hương. Nó là trụ sở của dòng họ: nơi họp bàn việc lập và tu chỉnh gia phả, nơi quản quỹ tương tế và nghĩa trang của họ, nơi dạy dỗ con cháu theo gia quy, và cũng là nơi hoà giải, xử lý tranh chấp trong nội tộc. Một ngôi từ đường sửa được càng lớn, dòng họ đó càng thể hiện được địa vị và quyền thế của mình.

Bốn mùa tám tiết, và lễ lớn nhất là Thanh Minh

Người xưa tế tổ theo lịch khá dày: lễ xuân, lễ hạ, lễ thu, lễ đông, cộng thêm những dịp như rằm tháng Bảy, đông chí và đêm cuối năm. Nhưng lễ dân dã, đông người và dai dẳng nhất là Thanh Minh.

Thanh Minh vừa là một trong hai mươi bốn tiết khí, vừa là một trong tám tiết lớn của người Trung Quốc. Tiết này rơi vào khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch, khi trời đã trong và cây cỏ đã xanh. Sách xưa chép Thanh Minh có hai chủ đề song song: tảo mộ và du xuân. Những việc chính của ngày lễ gồm:

• Sửa sang mộ phần: dọn cỏ, đắp thêm đất, quét lại khu mộ.
• Đốt tiền giấy: coi như gửi của cải sang thế giới bên kia.
• Bày lễ: hoa quả, rượu, bánh và đồ cúng đặt trước mộ hoặc trước bàn thờ tổ tiên.
• Cắm cành liễu: treo trước cửa nhà để trừ tà, đuổi điều xấu.
• Đạp thanh: đi chơi xuân, hít khí trời — Thanh Minh không chỉ là ngày buồn.

Ngày nay Thanh Minh là một trong những kỳ nghỉ lễ quốc gia, thường được nghỉ liền ba ngày, và cao tốc được miễn phí đúng dịp này để người dân kịp về quê. Các lễ tế tổ khác vẫn được duy trì ở nhiều nơi, nhất là rằm tháng Bảy và đông chí.

Trần gia từ ở Quảng Châu: một từ đường đáng xem tận mắt

Muốn thấy từ đường Trung Quốc đẹp tới mức nào, có thể tới Quảng Châu. Trần gia từ, còn gọi là Trần thị thư viện, khởi công năm 1888 và hoàn thành khoảng năm 1893 tới 1894, do bảy mươi hai huyện họ Trần trong tỉnh Quảng Đông góp tiền xây chung. Đây là một “hợp tộc từ”, đồng thời là nơi con cháu họ Trần tới tỉnh thành dự thi khoa cử và tạm trú.

Khu từ đường rộng chừng mười lăm nghìn mét vuông, bố cục ba vào ba lối, có chín toà nhà, sáu sân và mười dãy nhà ngang, tất cả nối nhau bằng hành lang có mái. Nghệ thuật trang trí ở đây được gọi bằng một câu riêng: “ba chạm, hai nạc, một đúc, một vẽ” — tức chạm đá, chạm gỗ, chạm gạch, nạc đất nung, nạc vôi, đúc đồng sắt và vẽ màu. Nóc nhà xếp lớp tượng đất nung và nạc vôi kể các tích từ thời Thương Chu tới Minh Thanh. Vì thế Trần gia từ được gọi là “hạt ngọc của kiến trúc Lĩnh Nam” và “đệ nhất từ đường đất Việt”.

Từ năm 1959, công trình được dùng làm nhà trưng bày nghệ thuật dân gian; năm 1994 đổi tên thành Bảo tàng Nghệ thuật Dân gian Quảng Đông, hiện là bảo tàng hạng nhất cấp quốc gia với hơn hai vạn hiện vật. Năm 1988, nơi đây được công nhận là di tích văn hoá trọng điểm quốc gia.

Những điều đang thay đổi, và những điều thì không

Có ba biến chuyển đáng chú ý. Thứ nhất, đô thị hoá khiến nhiều từ đường cổ bị bỏ hoang hoặc phá dỡ, nhưng cũng khiến một số khác được xếp hạng di tích và trùng tu như bảo tàng. Thứ hai, nghi lễ đơn giản hoá: nhang, hoa quả thay thế dần những mâm cỗ lớn. Thứ ba, vai trò của phụ nữ thay đổi — xưa kia việc tế tổ và phần lớn không gian từ đường dành cho nam giới, nay nhiều dòng họ đã cho phụ nữ và con gái tham gia, ghi tên vào gia phả.

Nhưng có một thứ gần như không đổi: nhu cầu được biết mình từ đâu tới. Mỗi người Trung Quốc khi trưởng thành vẫn thường tìm tới một cuốn gia phả, một ngôi từ đường, hay đơn giản chỉ là một ngôi mộ đã lâu chưa ai viếng. Thờ cúng tổ tiên vì vậy không phải tập tục của người xưa, mà là một cách trả lời câu hỏi còn nguyên tính thời sự: tôi thuộc về đâu.

Nguồn: Nhân dân Nhật báo — “Vào được nhà thờ họ” (bài của Chu Vĩ, số ra ngày 5 tháng 9 năm 2016, trang 24) · Nhân dân Nhật báo bản hải ngoại — “Thưởng thức tay nghề Nam Việt giữa kiến trúc cổ” (21 tháng 4 năm 2020) · Sở Văn hoá và Du lịch tỉnh Quảng Đông — “Từ đường Quảng Đông: Trần gia từ, đệ nhất từ đường đất Việt” · Đài Truyền hình Vĩnh Long — “Văn hoá tế lễ ở Trung Quốc” · Trang tin Chính phủ thành phố Liễu Châu — “Nguồn gốc và tục lệ Tết Thanh Minh”