Vườn cổ điển Tô Châu

Vườn cổ điển Tô Châu: dựng cả sông núi trong gang tấc

Người làm vườn ở Tô Châu theo đuổi một ý tưởng nghe có vẻ không tưởng: dồn núi sông, bốn mùa và cả mấy trăm năm lịch sử vào một khoảng sân vài trăm mét vuông nằm giữa phố. Họ không tới núi, họ mang núi về — bằng đá, bằng nước, bằng một gốc tùng, một bức tường trắng và một khung cửa sổ đúng chỗ. Cách nói gọn nhất của người Trung Quốc về nghệ thuật này là “trong gang tấc dựng lại trời đất”.

Không nơi nào thể hiện rõ ý tưởng ấy bằng chín khu vườn cổ ở thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô. Năm 1997, bốn khu vườn đầu tiên được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới; năm 2000, danh sách được mở rộng thêm năm khu nữa. Cả chín đều là tác phẩm của những người làm vườn tài hoa từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIX.

Chín khu vườn, hai đợt ghi danh

Nếu muốn đi theo đúng trình tự lịch sử của di sản, có thể ghi nhớ hai nhóm như sau:

• Ghi danh năm 1997: Chuyết Chính viên, Lưu viên, Võng Sư viên và Hoàn Tú sơn trang.
• Ghi danh năm 2000: Thương Lãng đình, Sư Tử lâm, Nghệ Phố, Ngẫu viên và Thoái Tư viên.
• Quy mô di sản: tổng diện tích được công nhận khoảng 11,9 héc-ta, kèm vùng đệm bảo vệ hơn 26,8 héc-ta.
• Tiêu chí được ghi danh: đại diện cho một thành tựu nghệ thuật độc đáo; có ảnh hưởng sâu rộng tới kiến trúc cảnh quan trong và ngoài Trung Quốc; và là ví dụ tiêu biểu cho mối quan hệ hài hoà giữa nhà ở truyền thống với thiên nhiên ở đồng bằng sông Dương Tử.

Bốn khu vườn, bốn triều đại

Nếu chỉ có một buổi, người Tô Châu thường khuyên chọn bốn khu vườn tiêu biểu, vì mỗi khu là một thời đại:

• Thương Lãng đình — đại diện phong cách đời Tống, nổi tiếng nhờ cách “mượn” dòng nước bên ngoài vào trong vườn.
• Sư Tử lâm — phong cách đời Nguyên, nổi tiếng với rừng đá giả hình sư tử và những tích Phật giáo lồng vào bố cục.
• Chuyết Chính viên — phong cách đời Minh, khu vườn lớn nhất và cũng là nơi đông khách nhất.
• Lưu viên — phong cách đời Thanh, rộng khoảng hai mươi ba nghìn mét vuông, nổi tiếng nhờ cách sắp đặt kiến trúc không theo lối mòn.

Chuyết Chính viên: khu vườn lớn nhất

Chuyết Chính viên khởi công năm 1509 dưới thời vua Chính Đức nhà Minh, do vị ngự sử Vương Hiến Thần sau khi rời chốn quan trường cho xây trên nền nhà cũ của Lục Quy Mông đời Đường và chùa Đại Hoằng đời Nguyên. Tên vườn lấy từ một câu trong bài “Nhàn cư phú” của Phan Nhạc: “kẻ vụng về làm việc chính” — một cách nói tự trào rằng việc xây vườn trồng cây, tưới rau mới chính là công việc của mình. Hoạ sĩ Văn Trưng Minh, một gương mặt lớn của phái Ngô Môn, được mời tham gia phác thảo bản thiết kế.

Vườn rộng khoảng bảy mươi tám mẫu, tương đương năm mươi hai nghìn mét vuông, chia thành ba phần đông, trung và tây, cộng thêm khu nhà ở nay dùng làm nhà trưng bày của bảo tàng vườn. Phần trung tâm là tinh hoa, với mặt nước chiếm khoảng một phần ba diện tích, những đình tạ đặt so le men theo bờ nước, liễu rủ và sen. Phần đông thoáng và sáng hơn, chủ yếu là gò thấp, rừng thông, bãi cỏ và những khúc nước uốn quanh.

Nghệ thuật làm vườn: mượn cảnh, khung cảnh và con đường không thẳng

Người xưa gọi vườn Tô Châu là “bài thơ không tiếng, bức tranh đứng”. Các nguyên tắc then chốt của nó có thể kể ra khá gọn:

• Vay cảnh bên ngoài: một ngọn tháp, một rặng cây, một khoảng trời ở xa được “mời” vào khuôn hình của vườn mà không cần sở hữu.
• Đóng khung cảnh: cửa sổ hoa, cửa tròn, cửa hình bầu dục biến mỗi khoảng nhìn thành một bức tranh được cắt sẵn.
• Che rồi mở: bức tường, hòn đá hay khóm trúc chắn trước mắt để khi vòng qua, cảnh hiện ra bất ngờ.
• Bước một bước, đổi một cảnh: đường đi cố tình uốn lượn để không góc nào nhìn thấy toàn bộ khu vườn cùng lúc.
• Dùng chữ nghĩa làm vật liệu: đôi câu đối, một bức hoành, vài chữ khắc trên vách đá gợi ý cho người xem cách cảm nhận cảnh vật.

Đá, nước, cây, chữ

Bốn thứ vật liệu làm nên một khu vườn Tô Châu. Đá ở đây phần lớn là đá vôi Thái Hồ, loại đá được nước xói hàng trăm năm thành những lỗ hổng kỳ dị, mà người xưa đánh giá theo bốn tiêu chí: gầy, thô, lởm chởm và trong. Nước là hồn của vườn, thường được đào thành ao lớn ở giữa rồi thu nhỏ dần thành suối, thành thác, thành vũng nhỏ sau bức tường. Cây được chọn không theo tiêu chí rực rỡ mà theo dáng: tùng, trúc, mai, liễu, sen, và những cây cảnh được uốn tỉa nhiều năm. Cuối cùng là chữ — không có khu vườn nào ở Tô Châu mà thiếu chữ.

Có một chi tiết dễ làm người tham quan thất vọng nếu không biết trước: phần lớn các khu vườn đều khá nhỏ, tường cao vây kín, và đông người vào mùa cao điểm. Nhưng đó cũng chính là cách chúng hoạt động: vườn không làm cho bạn choáng ngợp bằng quy mô, mà dụ bạn đi chậm lại, cúi xuống nhìn một hòn đá, ngẩng lên ngắm một khung cửa sổ. Đi vội, Tô Châu chỉ là mấy cái ao có đình. Đi chậm, nó là cả một quan niệm sống.

Kết lại

Điều khiến vườn Tô Châu vượt khỏi biên giới Trung Quốc không phải là tuổi đời, cũng không phải là kỹ thuật xây dựng, mà là triết lý đứng sau: con người có thể sống hoà với thiên nhiên ngay giữa thành thị, miễn là biết chọn đủ ít. Hơn hai mươi tám năm sau ngày được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới, chín khu vườn này vẫn vậy — vẫn nhỏ, vẫn kín, vẫn khiêm tốn, và vẫn là một trong những câu trả lời hay nhất mà văn hoá Trung Hoa từng đưa ra cho câu hỏi nên sống thế nào.

Nguồn: Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO — “Vườn cổ điển Tô Châu” (hồ sơ số 813) · Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO — “Vườn cổ điển của Thành phố lịch sử Tô Châu” (hồ sơ số 813) · Trang Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc CCTV — “Di sản thế giới của Trung Quốc: Vườn cổ điển Tô Châu” · Trang Cảnh quan Trung Quốc — “Vườn cổ điển Tô Châu mười năm ‘Di sản văn hoá thế giới’: cổ mà như mới” · Mạng Nghiệp Tân Hoa (Tân Hoa nhật báo) — “Hai mươi chín năm ‘vào di sản’, vườn cổ điển Tô Châu hoà mình vào đương đại”