Áo sườn xám

Áo sườn xám: chiếc áo sinh ra ở Thượng Hải, không phải ở Bắc Kinh

Nghe tên, nhiều người tưởng sườn xám là trang phục cổ truyền của người Hán ở miền Bắc. Sự thật ngược lại ở cả hai đầu: gốc của nó là trang phục của người Mãn, và hình dáng mà cả thế giới nhận ra hôm nay được định hình ở Thượng Hải vào những năm 1920 — một thành phố cảng, nơi phụ nữ ra đường đi làm và nơi thợ may Trung Quốc học cách cắt áo theo lối phương Tây.

Sườn xám là cách người Việt đọc kỳ bào, nghĩa đen là áo của người Bát Kỳ. Chiếc áo này thường được gọi là quốc phục của phụ nữ Trung Quốc, và năm 2011, kỹ nghệ may sườn xám thủ công của hiệu Long Phượng ở Thượng Hải được ghi vào Danh lục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Từ áo cờ của người Mãn đến chiếc áo dài của phụ nữ thành thị

Người Mãn vốn có loại trường bào dài, ống tay hẹp, cổ cao, vạt xẻ hai bên — làm để phù hợp với việc cưỡi ngựa. Bước sang thế kỷ 20, chiếc áo ấy được lấy làm nền và ghép với quan niệm cắt may phương Tây: chiết eo, nhấn vai, ôm theo đường cong cơ thể. Kết quả không còn là áo Mãn nữa mà là một loại trang phục mới, gắn với đời sống đô thị.

Vai trò của Thượng Hải nằm ở chỗ thành phố này mở cửa thương cảng rất sớm, dân nhập cư đông, không khí xã hội tương đối phóng khoáng. Đầu thế kỷ 20, ngày càng nhiều phụ nữ ra xã hội, đi học, đi làm; đổi cách ăn mặc là bước đầu tiên để họ dựng một hình ảnh mới. Sườn xám vào tủ áo của họ đúng ở giai đoạn ấy. Vì thế trong giới nghiên cứu, người ta phân biệt rõ sườn xám Hải phái với các biến thể khác.

Năm 1926: thời điểm chiếc áo trở thành mốt

Dấu mốc được nhắc nhiều nhất là năm 1926, khi tạp chí Tử La Lan của Thượng Hải ra một số đặc biệt về sườn xám. Trong số ấy có bài Tôi không phản đối sườn xám của Chu Sấu Quyên, mô tả cảnh phố: phụ nữ Thượng Hải bất kể già trẻ, cứ mười người thì bảy tám người mặc sườn xám; gió thu vừa lên đã có người mặc áo kép, và một số ít người sành thời trang còn mặc sườn xám the mỏng giữa mùa hè. Một bài báo phải phản đối hoặc không phản đối một kiểu áo là dấu hiệu cho thấy kiểu áo đó đã thành chuyện xã hội.

Kỹ thuật Tô Châu gặp lối cắt phương Tây

Ở Thượng Hải thời ấy có loại hiệu may gọi là Tô Quảng thành y phố — hiệu may ghép kỹ thuật của Tô Châu và Quảng Đông. Tô Châu nổi về thêu và dựng phom tỉ mỉ, Quảng Đông mạnh về kiểu dáng mới và đường cắt. Đến những năm 1920, loại hiệu may này có mặt khắp Thượng Hải. Phần lớn sườn xám đẹp của giai đoạn hoàng kim đều ra từ đây, làm hoàn toàn bằng tay và đo theo từng người.

Một dòng may còn truyền được tới hôm nay là Long Phượng. Người thợ đầu tiên của dòng này là Chu Lâm Thanh, xuất thân từ hiệu may Tô Quảng, mở hiệu của mình năm 1936. Năm 1959, hiệu ấy cùng bốn hiệu may Tô Quảng khác sáp nhập thành hiệu trang phục Trung Hoa Long Phượng của Thượng Hải, giữ nguyên cách làm cũ: đo riêng từng người, khâu tay, không làm đại trà.

Một chiếc sườn xám gồm những gì

• Cổ cao: thường cao khoảng 3 đến 5 xăng-ti-mét, cài bằng khuy quấn dây, có khi hai hoặc ba cúc.
• Vạt xẻ: xẻ hai bên từ gấu lên tới đùi, mức xẻ quyết định độ kín đáo hay phóng khoáng của chiếc áo.
• Ống tay: dài, ngắn hoặc không tay, thay đổi theo mùa và theo mốt từng thập niên.
• Đường chiết: chiết eo, chiết ngực để áo ôm thân — đây là phần vay từ kỹ thuật cắt may phương Tây.
• Chất liệu: từ lụa, the, gấm cho tới nhung và vải in hoa; chiếc áo đổi hẳn tính cách theo chất liệu.

Chín nghề trong một chiếc áo

Kỹ nghệ sườn xám thủ công được mô tả qua chín công đoạn: khảm, chèn, cuộn, buông, chạm lỗ, chạm nổi, thêu, quấn dây và vẽ. Đây là tên của các cách xử lý đường viền, đường nẹp và mặt áo, chứ không phải các bước theo thứ tự. Một chiếc áo cầu kỳ có thể dùng nhiều nghề cùng lúc: viền ngoài khảm một đường, trong chèn một đường khác màu, cổ quấn dây thành cúc, thân thêu hoặc vẽ thêm. Cũng vì vậy, thời gian làm một chiếc áo thủ công có thể tính bằng tuần, thậm chí hàng tháng, và giá thành tương ứng.

Năm 2018, kỹ nghệ này tiếp tục được đưa vào đợt đầu của danh lục quốc gia về phục hưng nghề thủ công truyền thống. Tại Thượng Hải, xưởng làm sườn xám của dòng Long Phượng vẫn nằm trong một căn phòng rộng chừng một trăm mét vuông trên đường Giang Ninh, vừa là chỗ làm vừa là chỗ truyền nghề cho lớp thợ sau.

Vì sao chiếc áo mất chỗ rồi lấy lại chỗ

Từ sau khi nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa thành lập, đời sống đô thị đổi hẳn; sườn xám bị xem là trang phục của tầng lớp cũ và gần như rời khỏi đời sống thường ngày ở đại lục. Nhưng nó không biến mất: nó tiếp tục tồn tại ở Hồng Kông, Đài Loan và trong cộng đồng người Hoa hải ngoại, nơi các nhà may Thượng Hải di cư mở hiệu mới. Chính giai đoạn ấy đã giữ cho kỹ thuật không bị đứt.

Từ cuối thế kỷ 20, sườn xám trở lại, trước hết trong thời trang và điện ảnh, sau đó trong đời sống: áo cưới, áo chụp ảnh, áo dự tiệc, đồng phục tiếp tân ở khách sạn và nhà hàng Trung Quốc. Ngày nay, người ta mặc sườn xám cách tân với khoá kéo, vải co giãn, độ dài ngắn khác nhau — nhưng mọi bản cách tân đều phải giữ ba chi tiết nhận diện: cổ cao, khuy quấn dây và vạt xẻ.

Sườn xám và áo dài Việt Nam

Hai chiếc áo này thường bị nhìn lẫn, và đúng là chúng có chung một số nét: dài, cổ cao, xẻ vạt, mặc cùng quần. Nhưng đường đi khác nhau. Áo dài của người Việt có nguồn gốc từ áo ngũ thân, được cải tiến dần trong thế kỷ 20 và luôn mặc kèm quần dài, phần tà trước sau buông tự do. Sườn xám là áo liền, ôm sát toàn thân, xẻ hai bên và có khi mặc không cần quần. Áo dài để mặc hằng ngày và trong nghi lễ; sườn xám là trang phục của phố thị và thời trang.

Điểm giống nhau lớn nhất lại nằm ở chỗ khác: cả hai đều là những chiếc áo được định hình bởi giao lưu với phương Tây trong cùng một khoảng thời gian, và cả hai đều trở thành biểu tượng bản sắc chứ không chỉ là quần áo. Một tà áo dài trong lễ cưới ở Huế và một chiếc sườn xám trong tiệc cưới ở Thượng Hải đang làm cùng một việc: nói với người đối diện rằng người mặc thuộc về đâu.

Nguồn: Tân Hoa Xã — “Kỹ nghệ ‘Sườn xám Long Phượng’: truyền thừa của nghệ thuật đầu ngón tay” (ngày 5 tháng 6 năm 2023) · Cổng thông tin Di sản văn hoá phi vật thể Thượng Hải — hồ sơ “Kỹ nghệ chế tác trang phục Trung Hoa: kỹ nghệ thủ công sườn xám Long Phượng”, cấp quốc gia, năm 2011 · Chính quyền quận Tĩnh An, Thượng Hải — “Sườn xám Long Phượng: trăm năm tinh xảo, thêu ra rồng bay phượng múa” (tháng 2 năm 2024) · Báo Nhân dân, chuyên mục Văn hoá — “Chợ phi vật thể ngày Tết: trang phục Trung Hoa” · Báo Thượng Hải Quan sát — “Di sản phi vật thể quanh ta: tuyệt kỹ ‘Long Phượng’ trong sườn xám Hải phái”