Đường Minh Hoàng và Dương Quý Phi

Tháng 7 năm 756, ở trạm dịch Mã Ngôi, cách Trường An hơn một trăm dặm về phía tây, đám cấm vệ quân đang chạy loạn giết chết tể tướng Dương Quốc Trung rồi vây quanh nhà vua. Họ không giải tán. Họ đòi thêm một mạng nữa. Người đứng trước họ là Đường Huyền Tông, năm ấy bảy mươi mốt tuổi, vị hoàng đế đã trị vì bốn mươi tư năm và từng được coi là người đưa nhà Đường lên đỉnh cao nhất. Người đàn bà họ đòi là Dương Quý Phi, ba mươi tám tuổi, người vợ mà ông đã lấy từ tay con trai mình mười một năm trước.

Nhà vua không cứu được bà. Viên hoạn quan thân tín Cao Lực Sĩ dẫn bà vào một ngôi chùa trong trạm dịch và thắt cổ. Đó là đoạn kết — theo sử. Nhưng câu chuyện này không kết thúc ở đó, vì chỉ ba mươi năm sau, một nhà thơ tên Bạch Cư Dị viết một bài thơ dài về hai người, và từ ấy đến nay, hàng trăm triệu người biết về Dương Quý Phi qua bài thơ ấy chứ không qua sử. Bài này kể lại cả hai phiên bản, và nói rõ chúng khác nhau ở đâu.

Một hoàng đế ở đỉnh cao và một người đàn bà đã có chồng

Lý Long Cơ sinh năm 685, lên ngôi năm 712, và sau khi dẹp yên các cuộc tranh chấp trong hoàng tộc, đưa nhà Đường vào giai đoạn được hậu thế gọi là thịnh trị Khai Nguyên. Ông cải cách hành chính, chỉnh đốn thuế khoá, mở rộng quan hệ với Tây Vực, khuyến khích văn học và âm nhạc. Nhưng có một chính sách của ông mà hậu quả chỉ hiện ra sau khi ông đã già: đặt các tiết độ sứ ở biên giới, trao cho họ quyền quân sự, hành chính và tài chính trên một vùng rộng, để tiết kiệm chi phí cho trung ương. Đó là gốc rễ của loạn An Sử.

Dương Ngọc Hoàn sinh năm 719, cha là Dương Huyền Diễm, một quan nhỏ, mẹ gốc họ Hầu. Năm mười bảy tuổi, bà được gả cho Thọ Vương Lý Mạo, con trai thứ mười tám của Huyền Tông. Chuyện đáng ra dừng ở đó. Nhưng khoảng năm 740, hoàng đế quyết định đưa người con dâu ấy vào cung. Vua cho bà xuất gia làm nữ đạo sĩ với pháp hiệu Thái Chân — một cách lách hợp pháp để tách bà khỏi hôn nhân cũ — rồi tháng 8 năm 745, chính thức sách phong bà làm Quý phi. Khi ấy bà hai mươi bảy tuổi, còn vua đã sáu mươi mốt.

Các sử quan đương thời không giấu việc này. Cựu Đường thư và Tân Đường thư đều ghi rõ, và thậm chí dùng cụm từ nặng để mô tả chuyện cha lấy vợ con. Đây là chi tiết quan trọng, bởi nó cho thấy nhà Đường không hề giấu Dương Quý Phi như một vết nhơ — họ chỉ ghi lại như một việc lạ trong cung đình. Với hậu thế, việc ấy trở thành nửa đầu của câu chuyện, và nó biến quan hệ giữa hai người từ một hôn nhân bình thường thành một đề tài không dứt.

Quý phi có can chính hay không

Đây là câu hỏi cần tách rõ, vì nó quyết định cách ta đánh giá nhân vật. Các sử liệu đời Đường kể nhiều về quyền thế của họ Dương: anh họ bà là Dương Quốc Trung trở thành tể tướng; ba chị em gái được phong các tước hiệu phu nhân như Hàn Quốc phu nhân, Quắc Quốc phu nhân, Tần Quốc phu nhân; các cuộc săn bắn và yến tiệc trong cung tiêu tốn lớn. Sử chép bà được hưởng lễ nghi ngang hàng với hoàng hậu, trong cung gọi bà là "nương tử".

Nhưng cũng phải nói điều ngược lại cho công bằng: trong sử nhà Đường, Dương Quý Phi không giữ một chức quan nào, không được giao việc triều chính, và không có ghi chép nào cho thấy bà ra quyết định thay vua. Cái bà có là sự sủng ái tuyệt đối; quyền lực thật nằm ở những người đàn ông họ Dương và ở chính nhà vua. Việc hậu thế gọi bà là nguyên nhân làm nhà Đường suy là một cách quy trách nhiệm rất cũ: khi không dám chê hoàng đế, người ta chê người đàn bà bên cạnh hoàng đế.

Có một chi tiết vừa buồn cười vừa đáng suy nghĩ, được Tân Đường thư ghi lại: viên tiết độ sứ Phạm Dương là An Lộc Sơn, lớn hơn Dương Quý Phi khoảng mười sáu tuổi, lại nhận bà làm mẹ nuôi. Mỗi lần vào triều, ông ta phải vào chào mẹ trước rồi mới chào vua cha. Một tướng biên cầm ba trấn quân sự, người gốc Hồ, chịu cúi đầu trước một phụ nữ ba mươi tuổi vì đó là cách lấy lòng vua — chính trường Trường An lúc ấy đã vận hành như một sân khấu.

Mười bốn ngày cuối cùng của thịnh Đường

Tháng 11 âm lịch năm Thiên Bảo thứ mười bốn, tức giữa tháng 12 năm 755, An Lộc Sơn khởi binh từ Phạm Dương với danh nghĩa "đánh dẹp Dương Quốc Trung để làm sạch triều đình". Cờ hiệu ấy rất quan trọng: nó cho thấy chống họ Dương là một khẩu hiệu có sức huy động. Quân Hồ tràn xuống nhanh đến mức chỉ hơn một tháng đã chiếm Lạc Dương. Tướng giữ Đồng Quan — cửa ải then chốt vào Trường An — là Ca Thư Hàn, người từng đánh bại quân An Lộc Sơn; nhưng vua bị triều thần thúc ép, ra lệnh cho ông ra đánh, và quân Đường bị đè bẹp.

Trường An mở toang. Ngày 14 tháng 6 âm lịch, nhà vua rời thành trong đêm, mang theo Dương Quý Phi, một số thành viên hoàng tộc và một đoàn cấm quân. Đến Mã Ngôi, quân lính — đói, mệt, giận và sợ — dừng lại. Đây là chỗ đáng phân tích chậm: họ không nổi loạn trước khi thua. Họ nổi loạn sau khi thua, và trước mặt họ là người mà họ đã được dạy để ghét. Họ giết Dương Quốc Trung và ném thây ông ra ngoài. Rồi họ đứng yên. Huyền Tông bước ra nói vài lời, quân lính vẫn không động đậy. Cao Lực Sĩ hỏi ý người chỉ huy cấm quân Trần Huyền Lễ, và Trần đáp bằng ý rằng tướng sĩ đã giết anh bà, nếu bà còn bên cạnh vua thì họ không dám tin.

Vua từ chối trong một lúc. Sử ghi rằng ông nói: bà ở trong cung sâu, không biết việc triều chính. Không ai nghe. Ông bị buộc phải ban một chỉ bằng nhiều cách ghi khác nhau, rồi Cao Lực Sĩ đưa bà vào chùa trong trạm, và bà chết ở đó, khi ba mươi tám tuổi. Huyền Tông đi tiếp về phía tây nam, vào đất Thục. Thái tử Lý Hanh tách đi về Linh Vũ và tự lập làm hoàng đế — tức Đường Túc Tông — trong khi cha ông còn sống. Huyền Tông trở thành Thái thượng hoàng, trở về Trường An năm 757 sau khi quân Đường lấy lại kinh thành, và mất năm 762.

Sau cái chết: những giả thuyết và một hòn đảo

Không có ghi chép sử nào cho thấy Dương Quý Phi sống sót. Nhưng có một truyền thuyết rất bền bỉ, phổ biến ở Nhật Bản, cho rằng người chết ở Mã Ngôi là một cung nữ thế thân, còn bà được đưa lên thuyền đi sang Nhật và sống nốt đời ở đó. Truyền thuyết này có hai điểm tựa: một ngôi mộ tương truyền ở Kyoto và một ở tỉnh Yamaguchi, cả hai đều có từ thời kỳ rất muộn. Không có bất kỳ bằng chứng khảo cổ hay văn bản đương thời nào. Ở Trung Quốc, ngôi mộ ở Hưng Bình, Thiểm Tây — rất gần Mã Ngôi — cũng chỉ được coi là mộ tưởng niệm, nơi chôn y phục chứ không phải thi hài.

Điều thú vị không nằm ở truyền thuyết mà ở chỗ vì sao nó tồn tại. Một câu chuyện tình bị cắt ngang bởi quân lính và một sợi dây không phải là cái kết ai muốn nghe. Người ta muốn bà sống. Bởi vậy, mỗi khi sử kết thúc quá phũ phàng, người kể chuyện lại mở ra một cánh cửa phía sau — có thể bà không chết, có thể bà đi xa. Đây không phải là hiện tượng riêng của Trung Quốc; đây là cách con người đối xử với những câu chuyện mình không chịu được.

Trường hận ca và nửa sự thật của văn học

Năm 806, Bạch Cư Dị viết Trường hận ca — một bài thơ dài một trăm hai mươi câu về hai người. Đây là văn bản có ảnh hưởng lớn nhất tới cách hậu thế hình dung Dương Quý Phi. Nhưng nó là thơ, không phải sử, và có những chi tiết chỉ có trong thơ. Đêm mồng bảy tháng bảy, khi hai người đứng nói lời thề riêng — cảnh ấy không có trong sử nhà Đường, và cũng không thể có, vì đó là cảnh riêng tư. Chi tiết "điện Trường Sinh" cũng thuộc lớp kể chuyện. Đoạn cuối bài thơ, tả phương sĩ đi tìm hồn bà trên núi tiên, là hoàn toàn huyền tưởng. Ba chữ trong câu mở đầu thì lại rất chính xác theo nghĩa khác: nhà vua yêu sắc đẹp đến mức nghiêng nước.

Cũng vậy với vở tuồng Quý Phi say rượu trong kinh kịch Bắc Kinh, trong đó bà uống rượu ghen và nổi giận. Cảnh ấy do nghệ sĩ đời sau dựng ra, không có trong sử. Nhưng nó cho thấy một điều: nhân vật Dương Quý Phi đã tách khỏi con người Dương Ngọc Hoàn và trở thành một vai diễn. Một người phụ nữ sống hai mươi tám năm, chết trong một trạm dịch, lại trở thành vai diễn được hát trên sân khấu suốt mười hai thế kỷ — đó là một trong những biến đổi kỳ lạ nhất của ký ức văn hoá.

Loạn An Sử: cái giá thật

Để hiểu vì sao người đời sau cần một người chịu tội, cần nhìn vào con số. Loạn An Sử kéo dài từ 755 đến 763, tức tám năm, trải qua ba đời vua. Các sử liệu nhà Đường cho thấy dân số đăng ký trong sổ hộ giảm rất mạnh so với trước loạn — con số chính xác đến nay vẫn gây tranh luận, nhưng mức độ tàn phá thì không ai phủ nhận. Quân Hồ và quân Đường đều cướp bóc; hai lần kinh đô bị chiếm; các tiết độ sứ địa phương nhân loạn mà tự lập thành thế lực riêng, và đến cuối loạn thì nhà Đường đã phải công nhận quyền tự trị của nhiều người trong số đó. Nhà Đường tồn tại thêm hơn trăm năm nữa, nhưng không bao giờ lấy lại được quyền kiểm soát chặt đối với đất nước.

Đây là điểm mà thơ không nói tới. Trường hận ca kết bằng nỗi hận không có ngày kết thúc — hận của hai người yêu nhau. Nhưng nỗi hận lớn hơn thuộc về hàng triệu người không có tên trong thơ, và nó không phải do một người đàn bà gây ra. Nó do một hệ thống chính trị đã trao quyền quân sự cho các tiết độ sứ mà không xây được cơ chế kiểm soát, cộng thêm sự chủ quan của một hoàng đế trị vì quá lâu và một triều đình quá nhiều phe phái. Dương Quý Phi ở trong bi kịch ấy với vai trò một cái cớ, và một người là cái cớ thì cũng đáng được nhớ theo cách khác.

Đọc lại cho đúng

Nếu muốn kể câu chuyện này cho đúng, cần tách thành ba tầng. Tầng sử: Lý Long Cơ lấy vợ của con trai, phong bà làm Quý phi năm 745, họ Dương nắm quyền, An Lộc Sơn nổi loạn tháng 12 năm 755, nhà vua bỏ Trường An tháng 6 năm 756, bà bị thắt cổ ở Mã Ngôi. Tầng văn học: Trường hận ca, đêm thề mồng bảy tháng bảy, phương sĩ tìm hồn, cảnh say rượu trên sân khấu. Tầng truyền thuyết: bà sống sót và đi sang Nhật.

Người Trung Quốc có một cách nhớ riêng cho tầng thứ ba. Ở Hưng Bình, gần trạm dịch Mã Ngôi cũ, ngôi mộ tưởng niệm của bà vẫn nằm trên một gò đất, và người dân địa phương kể rằng quanh mộ có những cây hương hoa nở trắng. Ở Kyoto và ở Yamaguchi cũng có những điểm được gọi là mộ Dương Quý Phi. Cả ba nơi đều có người tới thắp hương. Chín trong mười người tới đó đều biết rõ rằng không có bằng chứng nào, và họ vẫn tới. Điều ấy nói lên một điều rất thật về lịch sử: có những câu chuyện mà người ta không nhớ vì nó đúng, mà nhớ vì nó đẹp và vì nó buồn. Việc của người đọc hôm nay là được phép xúc động vì bài thơ, đồng thời biết rõ rằng sợi dây thắt cổ ở Mã Ngôi không phải là nguyên nhân làm nhà Đường suy, mà chỉ là khoảnh khắc cuối cùng của một cuộc khủng hoảng đã được chuẩn bị từ nhiều thập kỷ trước đó.

Nguồn: Cựu Đường thư — Hậu phi truyện (Lưu Hú, thời Hậu Tấn), nguyên văn trên Duy Cơ Văn Khố · 維基文庫 (Wikisource tiếng Trung) — 新唐書/卷076 (Tân Đường thư, Hậu phi truyện) · 維基文庫 (Wikisource tiếng Trung) — 長恨歌 (Trường hận ca, Bạch Cư Dị) · 維基百科 (Wikipedia tiếng Trung) — 杨贵妃 · Wikipedia tiếng Anh — Yang Guifei