Hoa Mộc Lan — truyền thuyết và những gì sử không chép

Hoa Mộc Lan: truyền thuyết và những gì sử không chép

Mộc Lan là một trong những nhân vật Trung Quốc được biết đến rộng nhất trên thế giới, và cũng là một trong những nhân vật ít dấu vết lịch sử nhất. Không một bộ chính sử nào của Trung Quốc nhắc tới cô. Không có văn bia đương thời, không có ghi chép triều đình, không có tài liệu nào cùng thời với sự việc được cho là đã xảy ra.

Tất cả những gì chắc chắn tồn tại chỉ là một bài ca dân gian khoảng ba trăm ba mươi chữ. Từ bài ca ấy, qua hơn một nghìn năm, người ta đã thêm họ, thêm tên, thêm quê quán, thêm ngày sinh, thêm cả một cái chết. Bài này kể lại hành trình đó, và tách rõ đâu là văn bản gốc, đâu là phần do đời sau dựng thêm.

Một bài ca, không phải một cuốn sử

Nhân vật Mộc Lan xuất hiện lần đầu trong Mộc Lan từ (木蘭辭), còn gọi là Mộc Lan thi (木蘭詩) — một bài ca thuộc thể loại nhạc phủ, tức loại thơ dân gian được hát theo điệu có sẵn, chứ không phải thơ do một tác giả ký tên.

Bản còn lại đến ngày nay nằm trong Nhạc phủ thi tập (樂府詩集), bộ sưu tập do Quách Mậu Thiến biên soạn vào đời Tống, khoảng thế kỷ 11–12. Bộ sưu tập này gom các bài ca từ thời cổ tới đời Đường, nên việc một bài ca được chép trong đó không cho biết bài ấy ra đời chính xác vào lúc nào.

Điều đáng chú ý là Nhạc phủ thi tập dẫn lại một cuốn sách cũ hơn, Cổ kim nhạc lục, soạn khoảng năm 568, trong đó viết về bài ca này bằng đúng một ý: Mộc Lan, không rõ họ. Tức là ngay từ thế kỷ thứ sáu đã có người ghi lại bài ca, và ngay từ khi ấy cũng đã không ai biết nhân vật này họ gì.

Bài ca có từ bao giờ

Giới nghiên cứu không thống nhất về niên đại. Nhiều học giả cho rằng bài ca ra đời vào khoảng thế kỷ thứ 5 hoặc thứ 6, thời Bắc Ngụy, và nếu đúng như vậy thì bối cảnh của nó rất có thể là những cuộc chiến giữa Bắc Ngụy và tộc Nhu Nhiên ở phương bắc. Một số học giả khác lại đặt bài ca muộn hơn, vào đời Đường, dựa trên cách dùng chữ và lối đối câu trong bản còn lưu.

Một chi tiết trong bài ủng hộ giả thuyết phương bắc: người được nhắc tới trong bài là Khả hãn, chứ không phải là hoàng đế theo cách gọi của triều đình Trung Nguyên. Mộc Lan vì thế thường được suy đoán là người gốc Tiên Ti — một tộc ở phía bắc — chứ không phải người Hán. Nhưng đây là suy đoán từ nội dung bài ca, không phải từ tài liệu chứng minh.

Bài ca kể gì

Cốt truyện gốc rất gọn. Nhà vua, hay đúng hơn là Khả hãn, ban lệnh động binh. Mỗi nhà phải cử người ra trận. Cha Mộc Lan đã già, em trai còn nhỏ, không có anh trai nào để thay. Cô quyết định giả trai đi thay cha.

Trước khi lên đường, cô mua ngựa ở chợ phía đông, mua yên ở chợ phía tây, mua dây cương ở chợ phía nam, mua roi ở chợ phía bắc. Bốn câu thơ ấy chỉ để nói một điều: cô tự sắm sửa mọi thứ, một mình.

Rồi chiến tranh kéo dài. Bài ca không tả trận đánh nào, chỉ ghi bằng một câu nổi tiếng: tướng quân chết trong trăm trận, tráng sĩ mười năm mới về. Sau đó, khi nhà vua muốn ban thưởng và phong chức, Mộc Lan không nhận, chỉ xin một con ngựa nhanh để về nhà.

Đoạn kết là phần hay nhất của bài ca. Về tới nhà, cô cởi giáp, mặc lại quần áo cũ, chải tóc, trang điểm, rồi bước ra gặp những người bạn đồng ngũ. Họ sững sờ, vì suốt mười hai năm đi cùng nhau, không ai biết cô là nữ. Bài ca khép lại bằng hình ảnh hai con thỏ chạy song song, bên đực bên cái, và câu hỏi ai phân biệt được con nào.

Những gì bài ca KHÔNG nói

Đây là phần quan trọng nhất, và cũng là phần thường bị bỏ qua khi kể lại câu chuyện. Bản gốc không hề có:

• Họ của nhân vật. Bài ca gọi cô là Mộc Lan, bốn lần, và đó có thể là họ, có thể là tên, có thể chỉ là cách gọi. Cái họ Hoa hoàn toàn vắng mặt.
• Triều đại cụ thể. Không nói Bắc Ngụy, không nói đời Đường, không nêu tên vị vua nào.
• Quê quán. Không nêu một địa danh nào gắn với nhà cô.
• Tuổi tác. Không có con số nào.
• Chi tiết cô bị phát hiện giữa chừng. Trong bản gốc, không ai phát hiện cô là nữ trong suốt thời gian chiến tranh. Cô tự công bố khi đã về nhà. Nhiều bản kể lại sau này thêm chuyện bạn đồng ngũ phát hiện, hoặc thêm một mối tình — tất cả đều là phần thêm vào.
• Cái chết. Bài ca kết thúc có hậu. Nhân vật trở về nhà và sống tiếp, không có bi kịch nào.
• Bất kỳ dấu vết lịch sử nào. Không có niên đại, không có địa điểm, không có nhân vật lịch sử nào khác để đối chiếu.

Cái họ Hoa đến từ đâu

Nhiều người tưởng Hoa là họ thật của nhân vật. Thực ra cái họ ấy do một nhà văn đời Minh đặt ra.

Từ Vị (徐渭, 1521–1593), nhà văn, hoạ sĩ và nhà viết kịch nổi tiếng đời Minh, đã chuyển bài ca thành một vở tạp kịch mang tên Truy Mộc Lan thay cha tòng quân (雌木蘭替父從軍), nằm trong tập Tứ thanh viên của ông. Trong vở kịch ấy, nhân vật tự giới thiệu: thiếp họ Hoa, tên Mộc Lan, gia đình nhiều đời ở Nguỵ Quận, Hà Bắc; cha tên Hoa Hồ, tự Tang Chi, vốn thích võ nghệ; năm nay thiếp mười bảy tuổi.

Đó là một đoạn tự giới thiệu đầy đủ — ngày sinh, quê quán, tên cha, tên mẹ, tên chị, tên em — mà bài ca gốc hoàn toàn không có. Nó là sáng tạo của nghệ sĩ, không phải là sử liệu. Nhưng vì vở kịch quá phổ biến, cái tên Hoa Mộc Lan đi vào đời sống và ở lại tới nay.

Ngay cả từ điển lớn của Trung Quốc là Từ Hải, ở mục Mộc Lan, cũng ghi nhận rằng họ của nhân vật có khi được chép là Hoa, có khi là Chu, có khi là Mộc, và không có bằng chứng nào để kết luận.

Những dị bản: người họ Chu, họ Ngụy, họ Mộc

Sau bài ca, Mộc Lan bước vào một quá trình dài bị gán ghép. Các bản kể khác nhau gán cho cô những thân phận khác nhau:

• Họ Chu, đất Hoàng Pha. Cuối đời Đường, nhà thơ Đỗ Mục có bài Đề Mộc Lan miếu, chứng tỏ khi ấy đã có miếu thờ Mộc Lan ở vùng Hoàng Châu. Nhưng vị Mộc Lan ở miếu ấy được chép là họ Chu, không phải họ Hoa. Sách Hoàng Pha huyện chí đời Thanh lại viết rằng Mộc Lan là con gái họ Chu của huyện, sinh đầu đời Đường, giả trai đi thay cha. Đây là dị bản gắn nhân vật với núi Mộc Lan ở Hồ Bắc.
• Họ Ngụy, và một cái chết bi thảm. Đời Nguyên, Hầu Hữu Tạo viết bài ký biện chính về miếu Hiếu Liệt tướng quân, trong đó kể Mộc Lan họ Ngụy, đi thay cha, và sau khi trở về thì nhà vua muốn đưa cô vào cung; cô từ chối và chết để giữ tiết. Đây là dị bản xa bài ca gốc nhất về mặt tinh thần.
• Danh hiệu Hiếu Liệt tướng quân. Truyền thống địa phương chép rằng nhà Đường truy phong cho cô danh hiệu Hiếu Liệt tướng quân và cho lập miếu. Nhưng ghi chép này thuộc về đời sau, không phải văn bản đương thời, nên chỉ nên xem là truyền thuyết.
• Họ Mộc. Một số bản lấy luôn hai chữ Mộc Lan làm họ tên. Cách này xuất hiện trong một vài ghi chép địa phương và trong các bản kể hiện đại ở một số nơi.

Quê quán: bốn nơi cùng nhận là quê hương

Vì bài ca không nêu địa danh, đời sau mới có chuyện tranh nhau nhận. Ít nhất bốn vùng ở Trung Quốc đều có truyền thuyết và di tích mang tên Mộc Lan: vùng Thương Khâu ở Hà Nam, vùng Bạc Châu ở An Huy, vùng Hoàng Pha với núi Mộc Lan ở Hồ Bắc, và vùng Vạn huyện. Nơi nào cũng có miếu, cũng có bia, cũng có câu chuyện riêng.

Cách lý giải được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận là: miếu và bia mọc lên sau khi nhân vật đã nổi tiếng, chứ không phải trước. Khi một câu chuyện đã đi vào lòng người, mỗi địa phương đều có lý do để gắn nó với mảnh đất của mình. Các sách địa chí và dã sử đời Minh, đời Thanh chép về Mộc Lan phần lớn ra đời theo cách như vậy, nên độ tin cậy thấp.

Vì sao chính sử không có Mộc Lan

Đây là câu hỏi trung tâm, và câu trả lời khá đơn giản: vì Mộc Lan là nhân vật văn học, không phải nhân vật lịch sử có hồ sơ.

Chính sử Trung Quốc, bộ Nhị thập tứ sử, ghi lại các quan chức, tướng lĩnh, hoàng tộc và những sự kiện triều đình cho là quan trọng. Một phụ nữ giả trai đi lính trong mười hai năm, nếu có thật, sẽ là trường hợp cực kỳ dị thường — và những trường hợp dị thường thường để lại dấu vết: một sắc phong, một lời khen trong chiếu chỉ, một dòng trong sách địa chí đương thời. Không có gì trong số đó tồn tại.

Các nhà sử học hiện đại nhận định rằng không có bằng chứng nào còn lại chứng minh Mộc Lan là người có thật. Nếu bài ca có cơ sở lịch sử nào, thì cơ sở ấy nhiều khả năng nằm ở bối cảnh chứ không nằm ở nhân vật: những cuộc chiến giữa Bắc Ngụy và tộc Nhu Nhiên, nơi đàn ông bị động viên đi lính và nhiều gia đình phải xoay xở để có người ra trận.

Cần nói rõ điều này để tránh ngộ nhận: không có bằng chứng không có nghĩa là chắc chắn cô không tồn tại. Nó chỉ có nghĩa là ta không biết, và mọi tuyên bố chắc chắn theo cả hai hướng đều vượt quá những gì tư liệu cho phép.

Vì sao câu chuyện sống được hai mươi thế kỷ

Điểm đáng suy nghĩ là vì sao một bài ca ngắn, không tên tuổi, không địa chỉ, lại đi xa đến thế.

Thứ nhất, nó đứng giữa hai giá trị đều được đánh giá cao trong xã hội cũ: hiếu với cha và trung với nước. Một cô gái đi thay cha là người hiếu, đồng thời là người gánh việc nước, nên nhân vật không vấp phải lời chê trách về đạo đức.

Thứ hai, nó ngầm đặt một câu hỏi khó chịu: nếu một người phụ nữ có thể làm tốt công việc của đàn ông trong mười hai năm mà không ai nhận ra, thì trật tự phân chia công việc theo giới dựa trên cái gì? Bài ca không trả lời, chỉ đặt ra hình ảnh hai con thỏ, và để người nghe tự nghĩ.

Thứ ba, nhân vật này đặc biệt phù hợp để mỗi thời đại viết lại theo nhu cầu của mình. Thời Minh cần một tấm gương tiết hạnh nên thêm cái chết bi thảm. Sân khấu và phim ảnh hiện đại cần một nữ anh hùng hành động nên nhấn vào chiến trận. Mỗi bản kể đều nói rằng đây là Mộc Lan thật, trong khi thực ra tất cả đều đang thêm vào bài ca ba trăm chữ.

Mộc Lan trong văn hoá hiện đại

Ở Trung Quốc, câu chuyện được chuyển thể nhiều lần trên sân khấu, truyền hình và điện ảnh, trong đó có bản phim năm 2009 với Triệu Vi trong vai chính. Ra ngoài khu vực, nhân vật trở nên quen thuộc toàn cầu qua bộ phim hoạt hình năm 1998 và bản làm lại năm 2020 của Disney.

Các bản chuyển thể này đi khá xa bản gốc, và đó là điều bình thường: từ một bài ca mà nhân vật không có họ, không có quê, không có tuổi, người làm phim buộc phải bịa thêm rất nhiều để dựng thành một câu chuyện dài. Nhưng người xem nên biết mình đang xem gì. Bài ca gốc không có tên tướng địch, không có mối tình, và kết thúc bằng việc cô về nhà an toàn.

Một chi tiết nhỏ nhưng đáng nhớ: Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ đã lấy tên Hoa Mộc Lan đặt cho một hố va chạm trên sao Kim. Nhân vật huyền thoại đi xa hơn cả những gì người kể chuyện đầu tiên có thể tưởng tượng.

Đọc truyền thuyết thế nào cho đúng

• Đọc bài Mộc Lan từ trước, như một văn bản văn học. Đó là tất cả những gì ta thực sự có, và nó hay hơn hầu hết các bản thêm thắt.
• Khi thấy ai đó khẳng định Mộc Lan họ Hoa, sống ở Hà Nam hay Hồ Bắc, sinh năm nào, hãy hỏi lại nguồn. Phần lớn những chi tiết ấy được đặt ra cách đây vài trăm năm, chứ không phải từ thời nhân vật.
• Khi nói về nhân vật lịch sử, hãy phân biệt rõ ba lớp: bài ca gốc, các bản kể trung đại, và phim ảnh hiện đại. Cả ba đều đang nói về Mộc Lan, nhưng mỗi lớp lại là một con người khác.
• Và nên nhớ: việc một nhân vật không có thật không làm câu chuyện kém giá trị. Mộc Lan tồn tại theo cách của thần thoại — như một cách người ta nói về lòng hiếu thảo, về lòng dũng cảm, và về những giới hạn vô lý mà xã hội đặt ra cho con người.

Ba trăm ba mươi chữ, hơn một nghìn năm kể lại, và một hố va chạm trên sao Kim. Đó là toàn bộ hồ sơ về Hoa Mộc Lan — và có lẽ cũng là điều thú vị nhất về cô.

Nguồn: Bách khoa toàn thư Britannica — Hua Mulan · Bảo tàng Anh (British Museum) — Album: Lady (Mulan), ink and colours on silk · Wikipedia tiếng Việt — Hoa Mộc Lan · Từ điển Từ Hải (Cihai) — mục Mộc Lan · Tạp chí BiblioAsia, Thư viện Quốc gia Singapore — Mulan's Many Faces: The Different Versions in the Asian Region