Diêm Vương — vị thần chết Ấn Độ thành quan toà âm phủ Trung Hoa

Một ông quan toà đến từ Ấn Độ

Diêm Vương, vị vua cai quản âm phủ mà ai cũng gặp trong tượng gỗ, tranh thờ và phim ảnh Trung Quốc, không phải người Trung Quốc. Ông là một vị thần chết của Ấn Độ cổ, đi theo nhà Phật vào Trung Nguyên, rồi bị bộ máy quan lại Trung Hoa biến đổi đến mức khó còn nhận ra gốc rễ.

Nguồn gốc xa nhất là Yama trong Kinh Lê Câu Vệ Đà, bộ kinh cổ nhất của Ấn Độ. Ở đó Yama là người đầu tiên trong loài người chết đi, và vì thế trở thành chủ nhân cõi của những người chết, cai quản một vương quốc nằm ở phương nam. Khi Phật giáo ra đời, Yama được tiếp nhận vào hệ thống của mình với tên Diêm Ma Vương, tức Diêm Vương. Nhưng vai trò đã đổi: trong Phật giáo, Diêm Vương không tạo ra địa ngục và cũng không phải vị thần toàn quyền. Chúng sinh tự rơi xuống địa ngục bởi nghiệp của chính mình; Diêm Vương chỉ là người cai quản và phán xử, giống một viên quan hơn là một đấng sáng tạo.

Cái tên cũng mang dấu vết ấy. Chữ Diêm Vương là cách gọi tắt của Diêm La Vương, vốn là phiên âm chữ Hán của Ya-ma-rā-ja trong tiếng Phạn, nghĩa là vua Diêm Ma. Trong kinh điển chữ Hán, cả tên riêng Diêm Ma lẫn chức danh Diêm Ma La Vương đều được dùng lẫn lộn. Nói cách khác, ông vua âm phủ mà dân gian Trung Hoa thờ là một nhân viên người Ấn Độ nhập tịch.

Đến Trung Hoa thì bị chia thành mười vị

Bước ngoặt lớn diễn ra vào đời Đường. Một nhà sư tên Tạng Xuyên, được ghi là sa môn chùa Đại Thánh Từ Ân ở Thành Đô, soạn ra một bộ kinh đóng giả lời Phật dạy, thường gọi là Kinh Thập Vương. Bộ kinh này tồn tại qua hai bản: Kinh Phật Thuyết Địa Tạng Bồ Tát Phát Tâm Nhân Duyên Thập Vương, thiên về cầu siêu cho người chết, và Kinh Phật Thuyết Dự Tu Thập Vương Sinh Thất, thiên về việc người sống tự tu trước cho mình. Trong cả hai bản, lần đầu tiên xuất hiện một hệ thống hoàn chỉnh mười vị vua âm phủ, mỗi vị ngồi một toà xử án riêng.

Mười vị đó, theo thứ tự, là Tần Quảng Vương, Sơ Giang Vương, Tống Đế Vương, Ngũ Quan Vương, Diêm La Vương, Biến Thành Vương, Thái Sơn Vương, Bình Đẳng Vương, Đô Thị Vương và Ngũ Đạo Chuyển Luân Vương. Điều đáng chú ý là Diêm La Vương không còn là ông chủ duy nhất: ông bị hạ xuống thành vị vua thứ năm trong mười toà, ngang hàng với chín vị khác. Đây là một dấu vết rất rõ của việc bản địa hoá. Bộ máy quan lại Trung Hoa vốn chia thành nhiều cấp, nhiều nha môn; người Trung Hoa áp luôn cấu trúc ấy lên âm phủ, và một vị thần chết ngoại lai thì trở thành một chức quan trong guồng máy ấy.

Lịch trình xử án theo đúng tục cúng bảy ngày

Không phải ngẫu nhiên mà ở đúng mười toà. Thời điểm xử án của mười vị vua trùng khớp với những mốc cúng lễ trong tang ma Trung Hoa: từ đầu thất, nhị thất, cho tới thất thất tức bốn mươi chín ngày, rồi bách nhật tức một trăm ngày, một năm và ba năm. Mỗi mốc cúng tương ứng một lần vong hồn bị đưa ra xét xử. Như vậy Kinh Thập Vương là một sản phẩm lai ghép: giáo lý nhà Phật về nghiệp và địa ngục, mô hình quan liêu của triều đình Trung Hoa, và nghi lễ thờ cúng tổ tiên vốn có từ lâu trước khi Phật giáo tới. Bảo tàng Cố Cung ở Bắc Kinh hiện còn giữ nhiều tranh vẽ bộ mười vua âm phủ kiểu này, trong đó mỗi vị được vẽ ngồi sau án thư với thư lại và ngục tốt đứng hai bên.

Kinh Thập Vương có thật trong sử liệu

Đây không phải suy đoán. Từ đầu thế kỷ 20, các nhà khảo cổ đã tìm thấy ít nhất 32 bản viết tay Kinh Thập Vương trong kho kinh ở Đôn Hoàng, trong đó có một bản ghi niên đại năm 908, đủ để xác định bộ kinh này phải ra đời muộn nhất là đầu thế kỷ 10. Ngoài chữ Hán, kinh còn được dịch sang tiếng Uyghur, chữ Tây Hạ và chữ Tây Tạng, và được truyền sang Triều Tiên, Nhật Bản. Nghĩa là vào thời trung đại, câu chuyện mười toà án âm phủ đã là một phần của cả một vùng văn hoá lớn, không chỉ của riêng Trung Quốc.

Những lớp được thêm vào sau, và chúng đến từ đâu

Hình ảnh âm phủ đầy đủ như ngày nay được bồi đắp thêm sau này, chủ yếu qua Ngọc Lịch Bảo Sao, một cuốn sách phổ biến rộng trong dân gian, tả tỉ mỉ mười điện cùng các tầng địa ngục, hình phạt, và đội ngũ nhân viên âm ty. Trong đó có những nhân vật mà hầu như không hề xuất hiện trong kinh Phật sớm: quan phán ngồi ghi sổ, Ngưu Đầu Mã Diện tức đầu trâu mặt ngựa, Hắc Bạch Vô Thường là hai người bắt hồn, Mạnh Bà bán chén súp canh quên lãng, cầu Nại Hà và dòng sông Vong Xuyên.

Nhân vật Mạnh Bà đáng chú ý riêng. Trong các bản kể dân gian, ai đi qua âm phủ cũng phải uống một chén súp của bà để quên hết chuyện đời trước khi đầu thai, và người đứng lại bên cầu Nại Hà mà không chịu uống sẽ phải mang theo ký ức đau đớn qua kiếp sau. Hình ảnh này rất nổi tiếng, nhưng nó là sản phẩm dân gian đời muộn, không có trong kinh Phật sớm, và ngay gốc gác cái tên Mạnh Bà cũng còn nhiều cách giải thích khác nhau mà chưa có cách nào được xác nhận.

Hai triều đình âm phủ và một vị Bồ Tát

Đạo giáo cũng có âm ty của riêng mình, và trong nhiều hệ thống đạo giáo, người đứng đầu âm phủ không phải Diêm Vương mà là Đông Nhạc Đại Đế, tức thần núi Thái Sơn; Diêm Vương khi ấy là cấp dưới. Phật giáo lại đặt một nhân vật khác vào trung tâm địa ngục: Địa Tạng Bồ Tát, vị Bồ Tát phát nguyện không thành Phật cho tới khi địa ngục trống không. Ba hệ thống ấy thường bị trộn lẫn với nhau trong các ngôi chùa và miếu dân gian, tới mức hình ảnh quen thuộc ngày nay — một quan toà râu dài ngồi giữa điện, hai bên là quỷ tốt — là kết quả chồng lớp của cả ba chứ không thuộc về riêng truyền thống nào.

Diêm Vương trong đời thường

Không phải chuyện trong sách vở. Ở nhiều chùa và miếu Trung Quốc, đặc biệt là miếu Thành Hoàng và đền Đông Nhạc, người ta dựng hẳn một điện Diêm Vương với tượng mười vị vua, cảnh hành hình tội nhân và các tầng địa ngục. Nổi tiếng nhất là quần thể Phong Đô ở huyện Phong Đô, thành phố Trùng Khánh, nơi từ lâu được dân gian gắn với cửa vào âm phủ. Cần nói rõ: Phong Đô là một địa danh có thật, một huyện bên bờ sông Trường Giang, chứ không phải địa ngục; việc người dân đời trước gắn nó với âm phủ là một cách diễn giải văn hoá.

Còn một chuyện thú vị khác: trong dân gian Trung Hoa, Diêm La Vương nhiều khi được đồng nhất với một nhân vật lịch sử cụ thể. Thường gặp nhất là Bao Chửng, vị quan nổi tiếng công minh thời Bắc Tống, nhưng cũng có nơi gán cho Hàn Cầm Hổ, Khấu Chuẩn hoặc Phạm Trọng Yêm. Cách gán ghép này nói lên một điều về tâm lý dân gian: người sống xử án công bằng bao nhiêu thì chết xuống cũng đáng ngồi ghế chủ toà bấy nhiêu.

Đâu là sử, đâu là truyền thuyết, và chỗ nào còn cãi

• Yama là có thật trong lịch sử tôn giáo. Không phải sự kiện lịch sử theo nghĩa thông thường, mà là một nhân vật có thật trong văn bản tôn giáo Ấn Độ cổ và Phật giáo, được ghi chép liên tục qua các bộ kinh. Đây là phần có thể kiểm chứng được.
• Tác giả và niên đại Kinh Thập Vương. Kinh đề tên Tạng Xuyên và một ngôi chùa ở Thành Đô, nhưng không có tài liệu nào khác đáng tin về nhân vật này ngoài chính tên ngồi trong kinh. Cả tên người lẫn ngôi chùa đều có thể là hư cấu.
• Niên đại Ngọc Lịch Bảo Sao. Một số nguồn nói sách do một đạo sĩ tên Đạm Si viết đời Bắc Tống, số khác cho là đời Minh hoặc Thanh. Học giới chưa thống nhất, và đây là câu hỏi chưa có lời giải dứt khoát.
• Tên gọi mười điện cũng không nhất quán. Các bản kinh chép khác nhau: điện thứ tư khi thì ghi Ngũ Quan Vương, khi thì ghi Ngỗ Quan Vương; điện thứ sáu khi thì ghi Biến Thành Vương, khi thì ghi Biện Thành Vương. Không có dị bản nào được coi là chuẩn.
• Mạnh Bà là lớp dân gian muộn. Không có trong kinh Phật sớm, và nguồn gốc tên gọi chưa được xác định.

Diêm Vương có lẽ là ví dụ rõ nhất cho thấy một ý niệm tôn giáo có thể đi xa tới đâu: khởi đầu là thần chết trong Kinh Lê Câu Vệ Đà của Ấn Độ cổ, qua kinh Phật Trung Hoa, qua mô hình nha môn tỉnh huyện, thành mười ông vua ngồi xử án theo đúng lịch cúng bảy ngày, rồi thêm một chén súp canh quên lãng và một cây cầu. Nhưng dù khoác bao nhiêu lớp áo quan Trung Hoa, ông vẫn thuộc dòng của một vị thần chết đã có tên từ hơn ba nghìn năm trước.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Diêm vương · Wikipedia tiếng Trung — 十王 (Thập Vương, mười vua âm phủ) · Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc — Quan hệ giữa Kinh Thập Vương bằng chữ Tây Hạ và chữ Tây Tạng · Bảo tàng Cố Cung, Bắc Kinh — Tranh vẽ mười vua âm phủ trong bộ sưu tập · Stephen F. Teiser (Thái Sử Văn), Đại học Princeton — Kinh Thập Vương và sự hình thành luyện ngục trong Phật giáo Trung Hoa trung đại