Hồng Kông trước và sau 1997: điều gì thật sự đã đổi

Hồng Kông: một hòn đảo, ba mảnh đất, ba bản hợp đồng khác nhau

Nửa đêm ngày 30 tháng 6 sang 1 tháng 7 năm 1997, tại Trung tâm Hội nghị và Triển lãm Hồng Kông bên bờ Cảng Victoria, lá cờ Anh được hạ xuống và lá cờ đỏ sao năm cánh được kéo lên. Thái tử Charles đại diện cho Anh, Đặng Tiểu Bình đã mất trước đó gần năm tháng nên không có mặt. Một trăm năm mươi sáu năm cai trị của người Anh khép lại trong vài phút. Nhưng để hiểu chuyện gì thật sự diễn ra đêm đó, phải bắt đầu từ chỗ lâu hơn nhiều: Hồng Kông không phải một khối, mà là ba mảnh đất có ba số phận pháp lý khác nhau.

Ba bản hợp đồng, không phải một

• Năm 1842, sau Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất, Điều ước Nam Kinh nhượng hẳn đảo Hồng Kông cho Anh.
• Năm 1860, sau Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai, Công ước Bắc Kinh nhượng hẳn phần bán đảo Cửu Long ở phía nam đường Ranh giới, tức vùng Cửu Long mà người ta vẫn đi qua mỗi ngày.
• Năm 1898, Công ước mở rộng lãnh thổ Hồng Kông cho Anh thuê vùng Tân Giới cùng hơn hai trăm ba mươi hòn đảo, thời hạn chín mươi chín năm, hết hạn ngày 30 tháng 6 năm 1997.

Đây là chỗ một hiểu lầm rất phổ biến cần gỡ: không phải cả Hồng Kông được "thuê chín mươi chín năm". Chỉ Tân Giới nằm trong hợp đồng thuê. Đảo Hồng Kông và Nam Cửu Long đã được nhượng vĩnh viễn. Vậy tại sao năm 1997 Anh trả cả ba? Vì về mặt thực tế, đảo và Cửu Long không thể đứng riêng: nước, lương thực, đất xây dựng, sân bay, phần lớn dân cư đều gắn với Tân Giới. Khi Tân Giới hết hạn, phần còn lại cũng không còn lý do tồn tại như một thuộc địa độc lập. Đó là một quyết định chính trị và kinh tế, không phải một điều khoản hợp đồng.

Từ làng chài đến trung tâm tài chính

Một huyền thoại khác là "Hồng Kông chỉ là làng chài nhỏ trước khi người Anh đến". Sự thật phức tạp hơn: đảo Hồng Kông khi đó chỉ có vài nghìn cư dân, nhưng cả vùng này đã nằm trong mạng lưới muối, ngọc trai, cá và buôn bán với Quảng Đông từ lâu. Con số dân trước năm 1841 được các nguồn ghi khác nhau và không có thống kê đáng tin tuyệt đối.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Hồng Kông bị Nhật chiếm từ tháng 12 năm 1941 đến tháng 8 năm 1945. Khi chiến tranh kết thúc, dân số tăng vọt vì dòng người từ lục địa tràn sang, đặc biệt sau năm 1949. Từ một thương cảng, Hồng Kông chuyển sang công nghiệp nhẹ: dệt may, đồ chơi, đồng hồ, nhựa. Thập niên 1970 dựng lại trật tự bằng cơ quan chống tham nhũng độc lập. Thập niên 1980 mở ra vai trò trung tâm tài chính, cảng trung chuyển và cửa ngõ cho lục địa đang mở cửa.

Con đường tới đêm bàn giao

Năm 1982, Thủ tướng Anh Margaret Thatcher tới Bắc Kinh. Bà muốn giữ quyền quản lý sau 1997, nhưng phía Trung Quốc nói rõ chủ quyền không phải đề tài thương lượng. Ngày 19 tháng 12 năm 1984, hai bên ký Tuyên bố chung Trung-Anh: Hồng Kông trở về Trung Quốc ngày 1 tháng 7 năm 1997, giữ nguyên hệ thống kinh tế và pháp luật trong năm mươi năm. Đến năm 1990, Luật Cơ bản Hồng Kông được ban hành, làm khung cho vùng đặc khu hành chính, với công thức "một quốc gia, hai chế độ". Năm 2047 là mốc năm mươi năm mà nhiều người nhắc tới.

Ngày 1 tháng 7 năm 1997, Đặc khu hành chính Hồng Kông ra đời, ông Đổng Kiến Hoa làm trưởng đặc khu đầu tiên, Chris Patten là toàn quyền Anh cuối cùng.

Sau 1997: những cột mốc không nằm trong kịch bản

• Năm 2003, hàng trăm nghìn người xuống đường phản đối dự luật an ninh theo Điều 23; dự luật bị rút. Con số người tham gia được ban tổ chức và cảnh sát đưa ra rất khác nhau.
• Năm 2014, phong trào Chiếm Trung kéo dài hơn hai tháng, đòi bầu cử trực tiếp không qua sàng lọc ứng viên.
• Năm 2019, các cuộc biểu tình lớn chống dự luật dẫn độ, kéo dài nhiều tháng, mức độ được mô tả từ vài trăm nghìn tới hơn một triệu người tuỳ nguồn.
• Năm 2020, Luật An ninh Quốc gia Hồng Kông được ban hành.
• Năm 2021, hệ thống bầu cử được sửa đổi theo hướng bảo đảm "người yêu nước quản lý Hồng Kông".

Cần nói thẳng: con số người biểu tình, mức độ tự do báo chí, hay tác động kinh tế của từng biến cố đều là những điểm không có một con số chung, và việc trích dẫn cần ghi rõ nguồn nào, cách đếm nào. Lịch sử gần đây còn quá nóng để có thể kết luận, và người viết nên tự biết giới hạn đó.

Điều gì thật sự đổi

Trước 1997, Hồng Kông là thuộc địa của Anh, có toàn quyền do Luân Đôn bổ nhiệm, không có bầu cử dân chủ đầy đủ. Sau 1997, Hồng Kông là đặc khu hành chính của Trung Quốc, có trưởng đặc khu do một uỷ ban bầu ra và được trung ương bổ nhiệm, có cơ quan lập pháp, có hệ thống pháp luật riêng. Về kinh tế, Hồng Kông vẫn giữ tiền tệ riêng, hải quan riêng, tư cách thành viên riêng ở nhiều tổ chức quốc tế. Về chính trị, không gian thay đổi rõ rệt sau năm 2020. Còn điều gì đổi trong năm mươi năm tới thì chưa ai viết được, và bất kỳ ai nói chắc đều đang đoán.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Hồng Kông · Wikipedia tiếng Việt — Tuyên bố chung Trung-Anh · Britannica — Hong Kong: handover of 1997 · Đài Phát thanh Truyền hình Hồng Kông — Hồi ức đêm bàn giao · Cơ quan Điều hành Đặc khu Hồng Kông — Luật Cơ bản Hồng Kông